Kế hoạch hóa gia đình không còn đồng nghĩa với giảm sinh
Trong thời gian dài, kế hoạch hóa gia đình (KHHGĐ) ở Việt Nam chủ yếu gắn với vận động giảm sinh, kiểm soát quy mô dân số và thực hiện gia đình ít con. Sau đó, trọng tâm chuyển sang điều chỉnh mức sinh giữa các vùng, đối tượng nhằm duy trì mức sinh thay thế.
Tuy nhiên, bối cảnh dân số hiện nay đã có nhiều thay đổi. Theo Cục Dân số (Bộ Y tế), mức sinh của Việt Nam đã xuống dưới mức sinh thay thế trong 4 năm gần đây. Xu hướng mức sinh thấp không còn chỉ tập trung ở một số đô thị lớn hay các tỉnh, thành phía Nam mà đang diễn ra trên phạm vi rộng, trong khi quá trình già hóa dân số diễn ra nhanh.
Kế hoạch hóa gia đình đang chuyển sang cách tiếp cận mới, lấy quyền lựa chọn và nhu cầu của người dân làm trung tâm. Ảnh minh họa.
Trước bối cảnh đó, tại Hội thảo định hướng cho các tỉnh, thành phố về hỗ trợ phương tiện tránh thai cho các đối tượng ưu tiên phù hợp với tình hình thực tiễn tại địa phương (do Cục Dân số phối hợp với Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc tổ chức trực tuyến với 34. tỉnh thành ngày ngày 22/9/2026), Cục Dân số xác định KHHGĐ cần có cách tiếp cận mới.
Theo đó, KHHGĐ không đồng nghĩa với giảm sinh mà được đặt trong tổng thể chính sách dân số và phát triển, gắn với quyền sinh sản, chăm sóc sức khỏe sinh sản, phòng tránh mang thai ngoài ý muốn, dự phòng vô sinh và nâng cao chất lượng dịch vụ.
Điểm quan trọng là chuyển từ cách tiếp cận "vận động người dân thực hiện KHHGĐ" sang bảo đảm để người dân có đầy đủ thông tin, phương tiện và dịch vụ để chủ động thực hiện kế hoạch sinh con của mình.
Thanh niên, vị thành niên trở thành nhóm trọng tâm
Trong cách tiếp cận mới, KHHGĐ không chỉ hướng tới phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ đã kết hôn mà cần tăng cường tiếp cận từ nhóm vị thành niên, thanh niên.
Theo Cục Dân số, đây là nhóm đang đứng trước nhiều thay đổi về nhận thức, hành vi, quan hệ xã hội và sức khỏe sinh sản, vì vậy cần được cung cấp kiến thức đúng, dịch vụ phù hợp và môi trường tiếp cận thân thiện.
Theo Cam kết tham gia Chương trình KHHGĐ toàn cầu đến năm 2030 (FP2030), Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030 giảm 2/3 số vị thành niên, thanh niên có thai ngoài ý muốn so với năm 2025. Vì vậy, thanh niên, vị thành niên cần được xác định là một trong những nhóm đối tượng trọng tâm trong truyền thông, tư vấn và cung cấp dịch vụ KHHGĐ trong giai đoạn hiện nay.
Từ những thay đổi về bối cảnh dân số, nội dung truyền thông cần bao quát hơn về quyền sinh sản; sinh con có kế hoạch; phòng tránh mang thai ngoài ý muốn; khoảng cách sinh hợp lý; bảo vệ sức khỏe sinh sản và dự phòng vô sinh; trách nhiệm của nam giới; trách nhiệm chăm sóc và nuôi dạy con; và các chính sách hỗ trợ sinh, nuôi con của Nhà nước.
Đồng thời, phương thức truyền thông cần phù hợp với từng nhóm đối tượng, đặc biệt là thanh niên, vị thành niên và những nhóm khó tiếp cận để thông tin thực sự đến được với người cần.
KHHGĐ hướng tới chất lượng cuộc sống và chất lượng dân số
Theo Cục Dân số, thực hiện KHHGĐ và duy trì mức sinh thay thế không phải là hai nhiệm vụ đối lập. Trong bối cảnh mức sinh thấp, hai nội dung này cần được triển khai song hành: không để người dân có nhu cầu tránh thai mà không được tiếp cận dịch vụ, đồng thời tạo điều kiện để những người mong muốn sinh con thực hiện được mong muốn đó.
Cách tiếp cận này đặt con người ở vị trí trung tâm của chính sách dân số. Một gia đình chủ động lựa chọn thời điểm sinh con có thể chuẩn bị tốt hơn cho thai kỳ và việc nuôi dưỡng trẻ. Một phụ nữ được tiếp cận phương pháp tránh thai phù hợp có thể tránh được thai kỳ ngoài ý muốn và những hệ lụy sức khỏe liên quan. Một thanh niên được cung cấp thông tin đúng có thêm cơ hội bảo vệ sức khỏe sinh sản và đưa ra quyết định có trách nhiệm.
Như vậy, trong giai đoạn 2026-2030, câu chuyện KHHGĐ đang được đặt lại trong một bối cảnh rộng hơn. Tránh thai không phải để "giảm sinh" bằng mọi giá, mà để mỗi người có thể chủ động quyết định việc sinh con, bảo vệ sức khỏe sinh sản và chuẩn bị tốt hơn cho một thai kỳ được mong muốn.
Từ "cung cấp phương tiện" đến "đáp ứng nhu cầu", từ "vận động" đến "bảo đảm quyền lựa chọn", từ mục tiêu kiểm soát sinh sang mục tiêu hài hòa giữa quyền sinh sản, sức khỏe và chất lượng dân số - đây là những thay đổi quan trọng trong định hướng KHHGĐ của Việt Nam trong bối cảnh dân số mới.
