Khi cả hai vợ chồng đều mang biến thể di truyền liên quan đến Thalassemia, nguy cơ sinh con mắc bệnh sẽ phụ thuộc vào loại Thalassemia, gen và biến thể mà mỗi người mang, cũng như sự phối hợp kiểu gen của hai vợ chồng.
Đặc biệt, vì tính phức tạp của bệnh lý, không phải mọi trường hợp "cả hai cùng mang gen" đều có cùng một mức nguy cơ.
Với những cặp đôi có nguy cơ sinh con mắc Thalassemia, tư vấn di truyền trước khi mang thai giúp xác định chính xác kiểu gen của cha mẹ, đánh giá nguy cơ đối với thai và cân nhắc các lựa chọn sinh sản phù hợp. IVF kết hợp xét nghiệm di truyền trước làm tổ cho bệnh đơn gen (PGT-M) đang mở ra thêm lựa chọn để các gia đình chủ động giảm nguy cơ truyền bệnh cho thế hệ sau.
Thalassemia chủ yếu được di truyền theo cơ chế lặn trên nhiễm sắc thể thường. Người mang một biến thể gây bệnh thường không mắc thể bệnh tương ứng hoặc chỉ có biểu hiện huyết học nhẹ, nhưng vẫn có thể truyền biến thể đó cho con. Tuy nhiên, nguy cơ sinh con mắc bệnh không thể chỉ dựa vào việc "cả bố và mẹ đều mang gen Thalassemia". Cần xác định cụ thể gen nào bị ảnh hưởng và kiểu biến thể của mỗi người.
Ví dụ đối với α-thalassemia, cách tính nguy cơ phức tạp hơn vì gen α-globin gồm HBA1 và HBA2, và các biến thể có thể ảnh hưởng đến một hoặc nhiều bản sao gen, đồng thời có thể nằm trên cùng một nhiễm sắc thể hoặc trên hai nhiễm sắc thể khác nhau. Chẳng hạn, khi cả hai bố mẹ đều mang kiểu gen --/αα, thai có 25% nguy cơ mang kiểu gen --/--, gây hội chứng Hb Bart (hydrops fetalis), 50% nguy cơ mang α-thalassemia trait và 25% khả năng không mang biến thể gây bệnh. Có thể thấy con số 25% chỉ có ý nghĩa khi đã xác định rõ kiểu gen của cả hai bố mẹ.
BS CKI Hồ Văn Thắng (Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ sinh sản, Bệnh viện Đa khoa Bảo Sơn) và ThS.BSNT Vũ Thu Hương (Eurofins Gentis).
"Trong thai kỳ, chúng ta có thể gặp những tình huống như thai phù, thai chết lưu hoặc trẻ sinh ra mắc Thalassemia, tùy thuộc vào kiểu gen cụ thể. Với những thể bệnh nặng, trẻ có thể cần truyền máu định kỳ và điều trị lâu dài, ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe và chất lượng cuộc sống", BS CKI Hồ Văn Thắng - Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ sinh sản, Bệnh viện Đa khoa Bảo Sơn chia sẻ.
Chính vì vậy, phát hiện tình trạng mang gen trước khi mang thai có ý nghĩa quan trọng. Thông qua xét nghiệm, tư vấn di truyền và đánh giá kiểu gen của cả hai vợ chồng, nguy cơ đối với con có thể được xác định cụ thể hơn, từ đó gia đình có thêm cơ sở để cân nhắc các lựa chọn sinh sản.
Chủ động phòng ngừa bệnh từ trước khi phôi được chuyển vào tử cung
Với những cặp đôi có nguy cơ sinh con mắc Thalassemia, một trong những lựa chọn có thể được cân nhắc là IVF kết hợp PGT-M.
PGT-M (Preimplantation Genetic Testing for Monogenic disorders) là xét nghiệm di truyền tiền làm tổ nhằm đánh giá tình trạng di truyền của phôi đối với một bệnh lý đơn gen hoặc biến thể di truyền đã được xác định trước đó.
Trong quy trình IVF, sau khi tạo phôi và sinh thiết tế bào lá nuôi, vật liệu di truyền được phân tích để xác định phôi có mang các biến thể gia đình liên quan đến bệnh hay không. Kết quả PGT-M có thể hỗ trợ bác sĩ và gia đình trong việc lựa chọn phôi không mắc bệnh di truyền đang được xét nghiệm, phù hợp với mục tiêu sinh sản của từng gia đình.
BS CKI Hồ Văn Thắng (Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ sinh sản, Bệnh viện Đa khoa Bảo Sơn).
"Với những trường hợp cả hai bố mẹ đều mang biến thể liên quan đến Thalassemia, sau khi xác định chính xác kiểu gen của hai vợ chồng, gia đình có thể được tư vấn về các lựa chọn như chẩn đoán trước sinh hoặc IVF kết hợp PGT-M. Trong trường hợp thực hiện PGT-M, kết quả xét nghiệm có thể giúp xác định những phôi không mắc bệnh do các biến thể gia đình được khảo sát, từ đó hỗ trợ lựa chọn phôi để chuyển", BS Thắng chia sẻ.
Tuy nhiên, các chuyên gia lưu ý rằng PGT-M không phải là một xét nghiệm áp dụng giống nhau cho mọi trường hợp. Trước khi thực hiện, gia đình cần được đánh giá tình trạng di truyền cụ thể, đặc biệt là xác định chính xác các biến thể mà bố và mẹ đang mang.
Đặc biệt với α-thalassemia, việc xác định đầy đủ tình trạng của HBA1/HBA2 và cấu hình các biến thể có ý nghĩa quan trọng trong đánh giá nguy cơ sinh sản. Đối với β-thalassemia, cần xác định các biến thể gây bệnh trong gen HBB của từng người. Khi các biến thể gia đình đã được xác định, xét nghiệm tiền làm tổ và chẩn đoán trước sinh có thể được cân nhắc trong những gia đình phù hợp.
ThS.BSNT Vũ Thu Hương - Bác sĩ di truyền Eurofins Gentis.
ThS.BSNT Vũ Thu Hương - Bác sĩ di truyền Eurofins Gentis cho biết, cùng là Thalassemia nhưng các biến thể di truyền khác nhau khi kết hợp có thể tạo ra phổ biểu hiện bệnh khác nhau. Ngay cả những gia đình có kiểu gen tương đồng, biểu hiện lâm sàng giữa các thành viên cũng có thể không hoàn toàn giống nhau. Đặc biệt, không nên chỉ dựa vào tên bệnh hoặc kết quả "mang gen" để tiên lượng cho thai.
"Do đó, chúng ta cần phải biết rõ biến thể cụ thể là gì, nằm ở gen nào và sự phối hợp kiểu gen của hai vợ chồng ra sao, từ đó mới có thể đánh giá nguy cơ cho con và tư vấn những lựa chọn phù hợp ", ThS.BSNT Vũ Thu Hương cho biết.
Theo bác sĩ Hương, khả năng thực hiện PGT-M và chiến lược xét nghiệm phù hợp còn phụ thuộc vào kiểu gen của bố mẹ, tiền sử gia đình, tiền sử sinh sản và mục tiêu của gia đình. Tư vấn di truyền trước xét nghiệm vì thế đóng vai trò quan trọng trong việc xác định nguy cơ và lựa chọn phương án phù hợp.
Công nghệ di truyền hỗ trợ lựa chọn phôi phù hợp
Trong quá trình phát triển của y học sinh sản, xét nghiệm di truyền tiền làm tổ ngày càng trở thành một phần được quan tâm đối với những gia đình có nguy cơ bệnh lý di truyền đơn gen.
Tại Eurofins Gentis, bên cạnh Thalassemia, PGT-M có thể được thực hiện đối với hầu hết các bệnh đơn gen. Xét nghiệm được thiết kế dựa trên đặc điểm di truyền cụ thể của từng gia đình. Tùy từng bệnh và biến thể, chiến lược xét nghiệm có thể kết hợp phân tích biến thể gây bệnh với các marker di truyền liên kết để tăng độ tin cậy trong xác định nguồn gốc di truyền của phôi.
Đối với Thalassemia, điều này đặc biệt quan trọng bởi cùng một tên bệnh có thể liên quan đến nhiều biến thể khác nhau. Do đó, mục tiêu của PGT-M không đơn thuần là "tìm gen Thalassemia", mà là xác định tình trạng di truyền của phôi đối với các biến thể gia đình đã được xác định và bệnh lý tương ứng.
Bên cạnh công nghệ xét nghiệm, tư vấn di truyền đóng vai trò xuyên suốt. Người bệnh cần được giải thích về cơ chế di truyền, nguy cơ đối với con, khả năng và giới hạn của PGT-M, ý nghĩa của từng nhóm kết quả cũng như các lựa chọn sinh sản khác có thể cân nhắc.
Đặc biệt, PGT-M không thay thế hoàn toàn việc theo dõi thai kỳ và các xét nghiệm/chẩn đoán trước sinh phù hợp. Kết quả PGT-M cần được diễn giải trong bối cảnh kỹ thuật xét nghiệm và đặc điểm di truyền của từng gia đình.
Hiểu nguy cơ để chủ động lựa chọn
Điểm đáng lưu ý của Thalassemia là người mang gen bệnh thường không có biểu hiện rõ ràng. Một người hoàn toàn khỏe mạnh về mặt lâm sàng vẫn có thể mang biến thể gen và truyền lại cho con. Vì vậy, việc chủ động sàng lọc trước hôn nhân hoặc trước khi mang thai có thể giúp các cặp đôi nhận diện nguy cơ sớm hơn.
Đặc biệt, với những gia đình đã biết có người mắc Thalassemia hoặc đã xác định bố mẹ mang gen bệnh, tư vấn di truyền có thể giúp làm rõ nguy cơ và đưa ra các lựa chọn phù hợp với hoàn cảnh cụ thể.
"Có thể thấy rằng, bệnh di truyền và IVF luôn đồng hành với nhau. Đây cũng là một trong những mục tiêu rất quan trọng trong hỗ trợ sinh sản", BSCKI Hồ Văn Thắng nhận định.
Từ góc độ chuyên môn, khi biết mình mang gen bệnh, điều quan trọng không phải là hoang mang mà là chủ động tìm hiểu thông tin và được tư vấn đúng. Với những gia đình có nguy cơ mắc bệnh đơn gen như Thalassemia, IVF kết hợp PGT-M có thể là một trong những lựa chọn được cân nhắc nhằm chủ động sàng lọc phôi trước khi chuyển, hướng tới mục tiêu giảm nguy cơ sinh con mắc bệnh di truyền.
Mỗi gia đình có đặc điểm di truyền, tiền sử bệnh lý và điều kiện sức khỏe khác nhau. Do đó, quyết định thực hiện xét nghiệm hay lựa chọn phương án hỗ trợ sinh sản cần được đưa ra trên cơ sở đánh giá và tư vấn chuyên môn cụ thể. Trong hành trình sinh con, việc nhận diện nguy cơ càng sớm có thể càng giúp các cặp đôi có thêm thời gian và lựa chọn để chuẩn bị cho tương lai.
Hiền Trang