Những báo cáo gần đây cho thấy Tehran đã bắt đầu khôi phục sản xuất, trong khi một số quan chức Iran còn tuyên bố nước này đang thử nghiệm những năng lực tên lửa mới.
Tên lửa Zolfaghar do Iran sản xuất. (Ảnh: Getty Images)
Việc Iran có thể nhanh chóng xây dựng một kho vũ khí lớn hơn và tinh vi hơn trước chiến sự vẫn là vấn đề gây tranh luận. Các nhà phân tích cho rằng Tehran đã chứng minh được khả năng duy trì và khôi phục một phần năng lực tên lửa, nhưng những tổn thất đối với cơ sở sản xuất, chuỗi cung ứng và hạ tầng quân sự sẽ khiến quá trình tái thiết gặp nhiều trở ngại.
"Nếu một cuộc tấn công mới xảy ra, chúng tôi chắc chắn sẽ thay đổi vũ khí và địa bàn chiến trường", Hossein Mohebbi, người phát ngôn của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran, tuyên bố ngày 21/9.
Phát biểu này được đưa ra sau một loạt báo cáo cho thấy kho tên lửa của Iran vẫn còn khả năng hoạt động đáng kể dù đã chịu nhiều đợt tấn công.
Chỉ vài tuần trước đó, Mohsen Rezaei, người đứng đầu Hội đồng An ninh Quốc gia Iran, cũng tuyên bố Tehran đã thử nghiệm một năng lực tên lửa mới trong các cuộc giao tranh với tàu chiến Mỹ. Tuy nhiên, chưa rõ ông có đề cập tới Qassem Bassir, tên lửa đạn đạo tầm trung hai tầng sử dụng nhiên liệu rắn được Iran công bố vào tháng 5/2025 hay không.
Iran bắt đầu khôi phục sản xuất tên lửa
Việc các quan chức Iran nhấn mạnh khả năng quân sự của đất nước sau nhiều tháng giao tranh không phải điều bất ngờ. Một số báo cáo của truyền thông phương Tây trong tháng 9 cho thấy những tuyên bố đó có thể dựa trên một phần năng lực thực tế.
Wall Street Journal ngày 10/9 đưa tin, Iran đang nối lại hoạt động sản xuất tên lửa bằng cách sử dụng lượng linh kiện được dự trữ trước đó và khai thác các cơ sở ngầm được gia cố.
Thông tin này xuất hiện không lâu sau một báo cáo của Financial Times cho rằng, Nga đang bí mật hỗ trợ Iran phát triển những loại tên lửa hành trình siêu thanh mới.
Nếu các thông tin trên là chính xác, Iran không chỉ có khả năng duy trì một phần chương trình tên lửa sau các cuộc tấn công mà còn có thể đang tìm cách bổ sung những năng lực mới.
Freddy Khoueiry, nhà phân tích an ninh toàn cầu khu vực Trung Đông và Bắc Phi tại công ty tình báo rủi ro RANE, cho rằng việc Iran nối lại sản xuất có ý nghĩa quan trọng. Theo ông, các cuộc không kích của Mỹ và Israel đã gây thiệt hại đáng kể cho ngành công nghiệp tên lửa Iran nhưng chưa thể "loại bỏ khả năng tái tạo" của nước này.
Dù vậy, Khoueiry nhận định Tehran khó có thể nhanh chóng đưa kho tên lửa trở lại mức trước chiến sự.
"Iran cần rất nhiều linh kiện mà các nhà máy sản xuất hoặc chuỗi cung ứng đã bị hư hại hoặc gián đoạn", ông nói. Việc dự trữ linh kiện có thể giúp Tehran bù đắp một phần thiếu hụt, nhưng nguồn dự trữ này vẫn có giới hạn, đặc biệt trong bối cảnh Mỹ tiếp tục gây sức ép và phong tỏa.
Tehran có thể chọn chiến lược sản xuất hai tầng
Theo Khoueiry, Iran nhiều khả năng sẽ không chỉ tập trung vào một nhóm tên lửa duy nhất mà theo đuổi chiến lược sản xuất kết hợp.
Ở phân khúc số lượng lớn, Tehran có động lực tiếp tục sản xuất những tên lửa đạn đạo tầm ngắn tương đối rẻ và đã được chứng minh trong chiến đấu, chẳng hạn Fateh-110. Những loại vũ khí này có thể được sử dụng để tấn công các mục tiêu ở khu vực Vịnh Ba Tư.
Trong khi đó, Iran nhiều khả năng vẫn duy trì sản xuất các tên lửa đạn đạo tầm trung như Qassem Bassir. Những hệ thống này có vai trò quan trọng hơn trong việc đe dọa các lực lượng Mỹ và Israel nằm ngoài khu vực Vịnh Ba Tư.
Khoueiry cho rằng, Tehran có thể ưu tiên những dòng tên lửa đã chứng minh được hiệu quả và có khả năng sản xuất ổn định, đồng thời dành một phần linh kiện tiên tiến và khan hiếm cho các tên lửa đạn đạo tầm trung có độ chính xác cao, tên lửa chống hạm và những hệ thống có giá trị chiến đấu lớn hơn.
Cách tiếp cận này cho phép Iran duy trì số lượng lớn vũ khí tương đối đơn giản, trong khi vẫn dành nguồn lực hạn chế để phát triển một số hệ thống cao cấp.
Iran đang tái thiết giữa sức ép không kích
Salma Eissa, nhà phân tích Trung Đông tại tổ chức độc lập Armed Conflict Location & Event Data (ACLED), mô tả tình trạng hiện tại của Iran là quá trình "tái thiết dưới làn đạn".
ACLED ghi nhận nhiều cuộc tấn công của Mỹ nhằm vào các cơ sở tên lửa lớn của Iran kể từ đầu tháng 7. Mục tiêu bao gồm các căn cứ tên lửa ở miền nam như Jam, những khu phức hợp ngầm được gia cố tại Khorramabad cùng các cơ sở phóng tên lửa cố định và hệ thống đường hầm khác.
Các cuộc tấn công cũng nhằm vào khu phức hợp quân sự Parchin và Khu điện tử Shiraz, những địa điểm liên quan đến việc sản xuất các thiết bị công nghệ dẫn đường tên lửa.
Theo Eissa, chiến dịch quy mô lớn đã đồng thời gây sức ép lên nhiều tầng của hệ thống tên lửa Iran, từ cơ sở sản xuất, kho chứa và hạ tầng phóng được bảo vệ cho tới thiết bị điện tử quân sự, mạng lưới giám sát và hệ thống liên lạc phục vụ tác chiến.
Việc Iran có thể khôi phục hoạt động lắp ráp cho thấy các linh kiện, nhân lực chuyên môn và cơ sở ngầm còn lại vẫn đủ để nước này tiếp tục sản xuất những vũ khí có khả năng hoạt động.
Tuy nhiên, bức tranh công nghiệp phía sau lại khó khăn hơn nhiều. Theo những đánh giá của Mỹ hồi tháng 4 được Eissa dẫn lại, hơn 80% cơ sở sản xuất tên lửa và động cơ tên lửa nhiên liệu rắn của Iran đã bị hư hại. Việc thay thế các máy công cụ chuyên dụng và nguyên liệu nhập khẩu cũng khó khăn hơn nhiều so với việc đơn giản mở lại một dây chuyền lắp ráp.
Bên cạnh đó, chỉ tính số tên lửa còn trong kho có thể khiến đánh giá về hỏa lực thực tế của Iran trở nên quá lạc quan. Tehran còn cần các bệ phóng còn hoạt động, những lối ra đường hầm có thể tiếp cận, cũng như hệ thống chỉ huy và kiểm soát để đưa tên lửa vào chiến đấu. Các cơ sở được khôi phục cũng có nguy cơ tiếp tục bị phát hiện và tấn công.
Eissa cho rằng Iran có thể khôi phục một lực lượng tên lửa đáng kể trước khi có thể tái tạo đầy đủ năng lực sản xuất như trước xung đột.
Số lượng giảm nhưng một số năng lực có thể tinh vi hơn
Giống Khoueiry, Eissa cho rằng Iran nhiều khả năng sẽ theo đuổi một chiến lược tái thiết gồm hai tầng. Tầng thứ nhất là sản xuất hàng loạt với chi phí thấp, tập trung vào các tên lửa đạn đạo tầm ngắn và những hệ thống có thể nhanh chóng bổ sung số lượng.
Tầng thứ hai là tăng cường có chọn lọc ở phân khúc cao cấp, dành những linh kiện và nguồn lực khan hiếm cho các loại tên lửa tầm xa, chính xác và có khả năng cơ động cao hơn.
Iran hiện vẫn phải duy trì một chiến dịch tiêu hao ở khu vực Vịnh Ba Tư, trong đó máy bay không người lái giá rẻ, dễ thay thế và tên lửa tầm ngắn có thể mang lại hiệu quả nhờ số lượng.
Nhưng Tehran cũng khó từ bỏ những linh kiện tiên tiến, khan hiếm, có thể được sử dụng cho một số lượng nhỏ hơn các tên lửa tầm xa và chính xác nhằm vào Israel, các căn cứ Mỹ ở xa hoặc những mục tiêu được bảo vệ nghiêm ngặt.
Khoueiry cho rằng Iran có thể bước vào giai đoạn tiếp theo với số lượng tên lửa ít hơn trước chiến tranh, nhưng lực lượng còn lại có khả năng trở nên “có năng lực và kiên cường hơn” ở một số khía cạnh.
Một phần nguyên nhân đến từ chính kinh nghiệm chiến đấu mà Tehran thu được. Theo Khoueiry, cuộc xung đột cung cấp cho Iran thông tin về loại tên lửa nào hoạt động hiệu quả hơn trước hệ thống phòng không phương Tây, cũng như những loại bệ phóng nào có khả năng sống sót cao hơn.
Iran vì thế đang tìm cách thích nghi bằng việc chuyển nhiều hoạt động sản xuất và lắp ráp xuống lòng đất, đồng thời phân tán một phần cơ sở hạ tầng tên lửa.
Tuyên bố về tên lửa chống hạm vẫn cần được kiểm chứng
Eissa cho rằng các quan chức Iran có lịch sử lâu dài trong việc tuyên bố sở hữu những loại vũ khí mang tính đột phá, trong khi hiệu quả thực tế trên chiến trường đôi khi hạn chế hơn những gì được công bố.
Điều này cũng áp dụng với tuyên bố gần đây của Rezaei về một năng lực tên lửa mới được thử nghiệm chống tàu chiến Mỹ.
Dù vẫn cần thêm bằng chứng, Tehran thực sự đã tiến hành một số hoạt động nhằm vào tàu chiến Mỹ. Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ xác nhận Iran phóng tên lửa đạn đạo về phía một tàu sân bay và một tàu khu trục Mỹ ngày 5/9, sau đó tiếp tục nhắm vào một tàu chiến khác của Mỹ hai lần trong hai ngày tiếp theo.
Thế nhưng, chưa có cuộc tấn công nào trong số đó được xác nhận là đánh trúng mục tiêu.
Đây là điểm quan trọng khi đánh giá khả năng tên lửa chống hạm của Iran. Một tên lửa có khả năng bay xa hoặc mang đầu đạn lớn mới chỉ là một phần của toàn bộ hệ thống.
Để thực hiện một cuộc tấn công hiệu quả vào tàu chiến đang cơ động, Iran còn phải liên tục phát hiện và theo dõi mục tiêu, truyền dữ liệu mục tiêu đủ chính xác, đưa tên lửa vào đúng thời điểm để hệ thống tìm kiếm có thể bắt được mục tiêu, đồng thời vượt qua khả năng cơ động, tác chiến điện tử và mạng lưới phòng thủ nhiều lớp của tàu đối phương.
Một cuộc tấn công thất bại vì thế chưa đủ để xác định chính xác mắt xích nào trong chuỗi tấn công đã gặp vấn đề. Ngược lại, kinh nghiệm chiến đấu có thể giúp Iran tiếp tục điều chỉnh hệ thống dẫn đường, quy trình xác định mục tiêu và chiến thuật phóng loạt.
Do đó, khả năng Iran có thể tấn công thành công một tàu khu trục trong tương lai vẫn không thể hoàn toàn loại trừ. Nhưng những gì Tehran đã thể hiện cho đến nay chưa đủ để chứng minh khả năng lặp lại một chuỗi tấn công thành công nhằm vào một nhóm tác chiến tàu sân bay Mỹ được bảo vệ nhiều lớp, càng chưa đủ để chứng minh khả năng đánh chìm một siêu tàu sân bay.
Theo Eissa, tuyên bố của Rezaei nên được nhìn nhận trong bối cảnh đó: một năng lực có thể đang phát triển, nhưng vẫn còn nhiều yếu tố chưa chắc chắn và những tuyên bố hiện tại vượt xa những gì Iran đã chứng minh trong thực chiến.
Iran có thể xây dựng lực lượng nhỏ hơn nhưng chọn lọc hơn
Trong ngắn hạn, Iran nhiều khả năng sẽ chuyển sang một lực lượng tên lửa và máy bay không người lái tinh gọn hơn, tập trung nguồn lực khan hiếm vào những hệ thống mà Tehran cho rằng đã chứng minh được giá trị trên chiến trường.
Theo Eissa, cuộc xung đột cung cấp cho Iran lượng dữ liệu thực chiến rất lớn về điểm mạnh và điểm yếu của chính lực lượng tên lửa nước này.
Những kinh nghiệm đó có thể thúc đẩy Tehran cải thiện tầm bắn, độ chính xác và độ tin cậy; hoàn thiện chiến thuật tấn công dồn dập và các biện pháp đối phó; tăng cường năng lực C4ISR gồm chỉ huy, kiểm soát, liên lạc, máy tính, tình báo, giám sát và trinh sát; đồng thời nâng cao khả năng tác chiến điện tử và theo dõi các tàu đang di chuyển.
Iran cũng có thể chuyển thêm hoạt động sản xuất và phát triển xuống các cơ sở ngầm để khiến năng lực tái tạo khó bị phá hủy hoàn toàn trong những cuộc tấn công tiếp theo. Quan trọng hơn, Iran không phải bên duy nhất học hỏi từ cuộc xung đột
Mỹ, Israel và các quốc gia Arab vùng Vịnh cũng đang tích lũy kinh nghiệm đối phó với cách Iran phóng tên lửa, quỹ đạo bay và chiến thuật sử dụng vũ khí. Những nước này đồng thời có thể tiếp tục cải thiện năng lực đánh chặn, tác chiến điện tử và các hoạt động phản công.
Điều đó tạo ra một vòng lặp mới, trong đó Iran vừa tìm cách thay đổi tên lửa và chiến thuật, vừa phải đối phó với những cải tiến tương ứng từ đối phương.
