Tờ New York Times dẫn lời một quan chức cấp cao của quân đội Mỹ cho biết, Lầu Năm Góc đánh giá các máy bay không người lái (UAV) Iran đã cung cấp cho chỉ huy nước này những thông tin quan trọng để hỗ trợ nhắm mục tiêu vào chiếc F-15E. Các UAV được cho là đã giúp xác định vị trí, tốc độ và hướng bay của máy bay Mỹ.
Tiêm kích F-15E Strike Eagle thuộc Không quân Mỹ. (Ảnh: Không quân Mỹ)
Thông tin này đặc biệt đáng chú ý bởi nó xuất hiện sau lời kể được cho là của phi công F-15E. Người này cho biết đã nhìn thấy một nhóm UAV có hình dạng giống như "sứa" trên bầu trời, ngay trước khi buộc phải nhảy dù khỏi chiếc máy bay gặp nạn.
Theo những nguồn tin được CNN dẫn lại, phi công mô tả nhiều UAV liên kết với nhau và di chuyển như một thể thống nhất, trong đó những chiếc nhỏ hơn nằm phía dưới các UAV lớn hơn. Một nguồn tin khác cho biết phi công còn mô tả cảnh tượng giống như một "bãi mìn gồm toàn máy bay không người lái" trên không trung.
Tuy nhiên, những mô tả này vẫn chưa đủ để khẳng định nhóm UAV nói trên chính là hệ thống đã phát hiện chiếc F-15E. Phi công được cho là đã bị chấn động não sau sự cố, vì vậy những gì người này quan sát được có thể không hoàn toàn chính xác. Cũng có khả năng nhóm UAV "sứa" và mạng lưới UAV phát hiện F-15E là hai hệ thống hoàn toàn khác nhau.
Ngay cả khi không sở hữu công nghệ điều khiển bầy đàn tự động quá phức tạp, Iran vẫn có thể sử dụng nhiều UAV được trang bị cảm biến để tạo thành một mạng lưới trinh sát phân tán.
Một UAV đơn giản có camera cũng có thể cung cấp những thông tin cơ bản về hướng bay, tốc độ và độ cao tương đối của một máy bay. Khi nhiều UAV cùng hoạt động, các chỉ huy có thể có được một mạng lưới cảm biến trên không rộng hơn, giúp phát hiện và theo dõi máy bay đối phương.
Mô hình này đặc biệt hữu ích trong hoàn cảnh các hệ thống phòng không truyền thống của Iran đã bị tổn thất nặng nề sau những đợt tấn công quy mô lớn của Mỹ và Israel. Radar, cảm biến mặt đất và các sở chỉ huy vốn đắt tiền và dễ bị phát hiện có thể bị phá hủy, nhưng những UAV nhỏ, rẻ và có thể thay thế tương đối dễ dàng vẫn có khả năng tiếp tục hoạt động.
Một mạng lưới UAV như vậy khó có thể đạt hiệu quả tương đương hệ thống radar và cảm biến chuyên dụng. Việc phát hiện máy bay cũng phụ thuộc nhiều vào vị trí UAV, điều kiện quan sát và yếu tố may mắn. Nếu muốn xây dựng một mạng lưới tự động hóa cao có khả năng liên tục theo dõi và truyền dữ liệu mục tiêu, Iran sẽ cần một hệ thống chỉ huy, kiểm soát và liên lạc phức tạp hơn nhiều.
Các UAV cũng có thể được trang bị thiết bị chuyên dụng để phát hiện radar hoặc những tín hiệu vô tuyến phát ra từ máy bay đối phương. Điều này có thể giúp xác định vị trí của máy bay Mỹ và Israel, đặc biệt khi nhiều UAV hoạt động trên một khu vực rộng lớn. Chúng thậm chí có thể phối hợp với mồi nhử trên không nhằm kích thích máy bay đối phương bật radar, qua đó để lộ vị trí.
Điều đáng chú ý là quan chức Mỹ cho rằng chiến thuật của Iran có thể chịu ảnh hưởng từ kinh nghiệm của Ukraine trong cuộc xung đột với Nga.
Trong những năm qua, Ukraine đã chứng minh rằng UAV giá tương đối thấp có thể đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ ngoài việc trực tiếp mang vũ khí. Chúng có thể trinh sát, phát hiện hoạt động của đối phương, theo dõi mục tiêu, xác định vị trí hệ thống phòng không và cung cấp dữ liệu để hỗ trợ các loại vũ khí đắt tiền hơn.
Ukraine cũng đã phát triển mạnh các UAV đánh chặn nhằm đối phó với máy bay không người lái của Nga. Những kinh nghiệm này cho thấy UAV có thể đóng vai trò như những "trạm cảm biến bay", giúp mở rộng khả năng quan sát của lực lượng phòng không mà không cần phụ thuộc hoàn toàn vào các hệ thống radar lớn.
Đối với Iran, bài học này càng có giá trị khi nước này phải đối phó với số lượng lớn máy bay Mỹ và Israel hoạt động trên không phận hoặc khu vực lân cận. Việc sử dụng các UAV nhỏ để phát hiện, theo dõi và hỗ trợ đánh chặn máy bay đối phương có thể trở thành một phương án phòng không bất đối xứng.
Nếu thông tin mới được xác nhận, một kịch bản có thể là UAV Iran đã phát hiện chiếc F-15E, xác định hướng di chuyển và truyền dữ liệu cho lực lượng mặt đất. Từ đó, các đơn vị phòng không có thể sử dụng thông tin này để bố trí vũ khí ở vị trí thuận lợi và chờ thời điểm thích hợp để khai hỏa.
Tên lửa vác vai được cho là đã bắn hạ F-15E là loại vũ khí tương đối rẻ, được Iran sở hữu với số lượng lớn và có thể được bố trí tại những khu vực mà máy bay Mỹ và Israel thường xuyên hoạt động. Đây cũng là loại vũ khí có tính cơ hội cao, đặc biệt trong bối cảnh mạng lưới phòng không truyền thống của Iran đã bị suy yếu.
Một chi tiết khác cũng đang được chú ý là hệ thống cảnh báo trên F-15E. Tờ New York Times đưa tin hệ thống đối phó của máy bay chỉ có thể cung cấp khoảng nửa giây cảnh báo trước khi tên lửa vác vai tấn công. Dù vậy, đánh giá này còn gây tranh luận bởi F-15E không được trang bị hệ thống cảnh báo tiếp cận tên lửa (MAWS) chuyên phát hiện các mối đe dọa dẫn đường bằng hồng ngoại. Trên thực tế, phi hành đoàn có thể không nhận được cảnh báo nào từ hệ thống này.
Vụ F-15E bị bắn hạ sau đó kéo theo một chiến dịch tìm kiếm và giải cứu quy mô lớn nhằm đưa sĩ quan hệ thống vũ khí (WSO) còn mất tích trở về. Hàng trăm binh sĩ, hàng chục máy bay và nhiều hoạt động nghi binh đã được huy động trên nhiều khu vực của Iran. Trong quá trình này, Mỹ còn mất thêm một máy bay A-10 trên không cùng một máy bay vận tải đặc nhiệm MC-130J Commando II và một số trực thăng đặc nhiệm H-6 Little Bird bị phá hủy trên mặt đất.
Cho đến nay, vẫn chưa có đủ thông tin để xác định chính xác loại cảm biến mà UAV Iran sử dụng, cách dữ liệu được truyền về sở chỉ huy hay mức độ tự động hóa của toàn bộ quá trình. Cũng chưa thể khẳng định nhóm UAV có hình dạng "sứa" mà phi công nhìn thấy có liên quan trực tiếp đến việc phát hiện chiếc F-15E hay không.
