Huyết áp cao buổi sáng, làm gì để kiểm soát mà không dùng thuốc?

Huyết áp không cố định trong ngày mà thay đổi theo hoạt động, trạng thái thần kinh và nhịp sinh học. Ở người khỏe mạnh, huyết áp thường giảm khoảng 10 - 20% trong khi ngủ, sau đó tăng trở lại khi thức dậy. Hiện tượng tăng huyết áp sau khi thức giấc là một phần sinh lý bình thường, nhưng nếu huyết áp buổi sáng thường xuyên cao hoặc khó kiểm soát, cần tìm nguyên nhân.

1. Vì sao huyết áp có thể tăng vào buổi sáng?

Ngưng thở khi ngủ: Ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn có thể làm gián đoạn giấc ngủ, gây thiếu oxy từng đợt và kích hoạt hệ thần kinh giao cảm, từ đó ảnh hưởng đến huyết áp. Theo hướng dẫn của Hội Tim mạch châu Âu (ESC) năm 2024, nên lưu ý tình trạng này ở người tăng huyết áp có triệu chứng gợi ý, huyết áp khó kiểm soát hoặc huyết áp không giảm như bình thường trong khi ngủ. Người thường xuyên ngáy to, có cơn ngừng thở khi ngủ, tỉnh giấc vì khó thở hoặc buồn ngủ nhiều ban ngày nên đi khám để được đánh giá.

Rối loạn giờ ngủ, làm việc theo ca: Thay đổi giờ ngủ thường xuyên, làm việc ban đêm hoặc "lệch múi giờ xã hội" có thể ảnh hưởng đến đồng hồ sinh học và huyết áp. Duy trì giờ ngủ - thức tương đối ổn định và ngủ đủ có thể hỗ trợ kiểm soát huyết áp.

Một số thuốc và thực phẩm bổ sung: Một số thuốc có thể làm tăng huyết áp hoặc khiến việc kiểm soát huyết áp khó khăn hơn, như thuốc chống viêm không steroid (NSAID), thuốc thông mũi, thuốc chống trầm cảm, thuốc tránh thai nội tiết, thuốc kích thích và một số sản phẩm thảo dược. Không nên tự ý ngừng thuốc; nếu huyết áp tăng sau khi sử dụng thuốc hoặc thực phẩm bổ sung, hãy trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ.

Caffeine và thuốc lá: Caffeine có thể làm huyết áp tăng tạm thời, nhất là ở người nhạy cảm. Nicotine cũng có thể làm huyết áp tăng trong thời gian ngắn. Vì vậy, nên tránh caffeine, hút thuốc và vận động ít nhất 30 phút trước khi đo huyết áp để hạn chế ảnh hưởng đến kết quả.

Tăng huyết áp chưa được kiểm soát: Ở người đã mắc tăng huyết áp, chỉ số buổi sáng cao có thể phản ánh bệnh chưa được kiểm soát tốt hoặc có rối loạn huyết áp về đêm. Không nên tự cho rằng thuốc "hết tác dụng" qua đêm hoặc tự thay đổi thời điểm uống thuốc. ESC 2024 không khuyến cáo thường quy việc uống thuốc hạ áp vào buổi tối thay cho buổi sáng; thời điểm dùng thuốc cần phù hợp với từng người bệnh.

Một số nguyên nhân tăng huyết áp thứ phát: Bệnh thận, cường aldosterone nguyên phát, ngưng thở khi ngủ và hiếm hơn là u tủy thượng thận (pheochromocytoma) có thể gây tăng huyết áp. U tủy thượng thận có thể gây các cơn tăng huyết áp kèm đau đầu, hồi hộp, tim đập nhanh, vã mồ hôi hoặc run. Đây là những triệu chứng không đặc hiệu; khi có dấu hiệu gợi ý, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm để tìm nguyên nhân.

2. Làm gì khi huyết áp thường xuyên cao vào buổi sáng?

Khi nhận thấy huyết áp buổi sáng cao, trước tiên cần kiểm tra lại bằng cách đo đúng kỹ thuật. Tránh uống cà phê, hút thuốc hoặc vận động trong ít nhất 30 phút trước khi đo; đi tiểu, ngồi nghỉ yên khoảng 5 phút, giữ lưng tựa vào ghế, hai chân đặt trên sàn và cánh tay được đỡ ngang mức tim. Vòng bít cần có kích thước phù hợp.

Nên đo vào những thời điểm tương đối cố định và ghi lại kết quả trong nhiều ngày. Nhật ký cũng nên ghi thời gian uống thuốc, chất lượng giấc ngủ và những yếu tố bất thường để bác sĩ có thêm thông tin khi đánh giá. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định đo huyết áp lưu động 24 giờ để theo dõi huyết áp cả ngày và đêm.

Nếu huyết áp buổi sáng vẫn thường xuyên cao dù đã dùng thuốc đúng chỉ định, không nên tự ý tăng liều, ngừng thuốc hoặc thay đổi thời điểm uống thuốc. Người có ngáy to, ngừng thở khi ngủ, buồn ngủ ban ngày hoặc những cơn hồi hộp, đau đầu, vã mồ hôi kèm tăng huyết áp cũng nên đi khám để tìm nguyên nhân.

Nếu huyết áp từ 180/120 mmHg trở lên, cần đo lại sau vài phút. Nếu vẫn ở mức này và xuất hiện đau ngực, khó thở, yếu hoặc tê liệt tay chân, lú lẫn, thay đổi thị lực hay đau đầu dữ dội, cần được cấp cứu ngay.

3. Những cách không dùng thuốc giúp kiểm soát huyết áp

Thay đổi lối sống là một phần quan trọng trong kiểm soát huyết áp và phòng ngừa biến chứng tim mạch. Những thói quen sau có thể thực hiện thường xuyên:

• Ăn nhạt hơn: Ưu tiên thực phẩm tươi, hạn chế món chế biến sẵn, đồ muối chua và gia vị nhiều natri. WHO khuyến nghị người trưởng thành tiêu thụ dưới 2.000 mg natri mỗi ngày, tương đương dưới 5 g muối. 
•  Ăn uống cân đối: Tăng rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, cá và các nguồn protein lành mạnh; hạn chế thực phẩm nhiều chất béo bão hòa và đường. 
•  Duy trì vận động: Đi bộ nhanh, đạp xe, bơi hoặc các hình thức vận động phù hợp; người trưởng thành nên hướng tới ít nhất 150 phút hoạt động thể lực cường độ vừa mỗi tuần. 
•  Giữ cân nặng hợp lý: Nếu thừa cân hoặc béo phì, giảm cân từ từ và bền vững có thể góp phần cải thiện huyết áp. 
•  Không hút thuốc: Bỏ thuốc lá giúp giảm nguy cơ tim mạch, đồng thời tránh được những đợt huyết áp tăng do nicotine. 
•  Hạn chế rượu bia: Uống nhiều rượu có thể làm tăng huyết áp, vì vậy nên hạn chế càng nhiều càng tốt. 
•  Ngủ đủ và giảm căng thẳng: Duy trì giờ ngủ đều đặn, dành thời gian nghỉ ngơi, thư giãn và lựa chọn các hoạt động phù hợp để kiểm soát stress.

Người tăng huyết áp có phải kiêng nhân sâm?

SKĐS - Người tăng huyết áp không nhất thiết phải kiêng tuyệt đối nhân sâm, nhưng cần lựa chọn chế phẩm phù hợp, chú ý thuốc đang sử dụng và theo dõi huyết áp khi dùng.