Nói đến lão tướng Y Blôk Êban không mấy ai không biết đến. Ông là người con của dân tộc Ê Đê, được mệnh danh là “người kể tiếp sử thi” trong thời đại mới giữa đại ngàn Tây Nguyên hùng vĩ, kiên cường trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ cũng như trong công cuộc xây dựng cuộc sống mới hôm nay.
Căn nhà nhỏ lợp tôn, dựa vào sườn đồi, quay mặt ra hồ nước, nép sau những vườn cà phê, cao su ở khối 5, phường Tân Hòa, cách trung tâm thành phố Buôn Ma Thuột khoảng 7 - 8km, trên đường đi Nha Trang, là “tư dinh” của vị lão tướng Y Blôk Êban. Ông đang ngồi ôn lại những kỷ niệm của một thời trai trẻ hào hùng và bồi hồi kể cho con cháu nghe về những lần ông được gặp Bác, nghe Bác căn dặn những lời tâm huyết nhất về việc vận động nhân dân đứng lên làm cách mạng.
 Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết và lão tướng Y Blôk Êban. |
Lão tướng Y Blôk Êban, sinh năm 1921, tại Buôn Ma Thuột, là con trai út trong gia đình 7 anh chị em. Trước khi được các cán bộ cách mạng giác ngộ, chàng trai người Ê Đê bị Tây bắt đi làm lính khố xanh, nay nguyện suốt đời theo Đảng, theo cách mạng. Đi theo cách mạng từ cách đây 72 năm, nay đã ở vào tuổi “đại thọ”, với 65 năm tuổi Đảng, dù ở đâu, nắm giữ cương vị nào, Y Blôk Êban cũng luôn hoàn thành xuất sắc mọi nhiệm vụ được giao. Ông đã từng giữ những trọng trách như: quyền Tư lệnh Quân khu VI, đại biểu Quốc hội khóa III, IV, Chủ tịch Ủy ban Quân quản tỉnh Đăk Lăk, đến năm 1976 được bầu làm Chủ tịch UBND tỉnh Đăk Lăk.
Ông nhớ lại những ngày đầu theo cách mạng: Hồi đó dân mình nghèo đói, khổ lắm, mình đi làm thuê rồi bị bắt làm lính khố xanh; nhìn dân mình bị hành hạ, đánh đập, đàn áp mình ức lắm, căm thù chúng lắm. Vào thời gian đó, được anh Vịnh (tức Đại tướng Nguyễn Chí Thanh) và một số anh em tù chính trị ở nhà lao Buôn Ma Thuột giác ngộ, mình đi theo Đảng, theo Bác Hồ.
Cách mạng tháng Tám thành công, ông gia nhập Tiểu đoàn du kích Nơ Trang Lơng, người tù trưởng dân tộc Mnông đã nổi dậy chống Pháp ở vùng Nam Tây Nguyên trong suốt 24 năm liền từ 1911 - 1935. Năm 1946, Y Blôk Êban được cử đi học ở Trường Lục quân Quảng Ngãi và trưởng thành trong quân đội từ đó.
Lão tướng Y Blôk Êban còn nhớ như in hồi tháng 4/1953, ông được chọn làm đại biểu của phong trào du kích Đăk Lăk đi dự Hội nghị du kích kháng chiến toàn quốc tại Việt Bắc. Đó là lần đầu tiên ông vinh dự được gặp Bác Hồ. Ông đã được Bác hỏi chuyện và nắm tay rất lâu. Sau khi hội nghị kết thúc, ông và một chiến sĩ người dân tộc Tày được Bác gọi sang cùng ăn cơm. Đó là kỷ niệm không bao giờ phai trong tâm trí ông. Và cũng từ ngày đó, vị lão tướng người Ê Đê này khắc cốt ghi xương những lời chỉ bảo ân cần của vị Cha già dân tộc về công tác dân vận.
Thấm nhuần lời dạy của Bác: “Cán bộ cách mạng phải "cần, kiệm, liêm, chính, chí công, vô tư", mẫu mực trong cuộc sống, công tác để quần chúng học tập và làm theo. Suốt quãng đời hoạt động cách mạng cho đến lúc nghỉ hưu, ông không dành gì cho riêng mình mà chỉ lo cho công việc cách mạng, lo cho bà con các dân tộc Tây Nguyên, mong sao không bị bắt làm phu phen, làm tay sai cho giặc, cuộc sống không còn đói khổ nữa. Ngay cả căn nhà hiện nay ông đang ở là do Chủ tịch nước Võ Chí Công xây cho từ năm 1982, ngay sau khi ông được phong quân hàm Thiếu tướng. Dù tuổi cao sức yếu, nhưng ông vẫn chưa hết băn khoăn, lo lắng về cuộc sống đồng bào Tây Nguyên ở vùng sâu, vùng xa còn nhiều khó khăn, thiếu thốn. Ông luôn cùng với mọi người cố gắng tìm nhiều cách làm hay để giúp đồng bào bớt đói nghèo. Theo ông, chính quyền phải vững, phải trong sạch, làm thật tốt công tác dân vận, tuyên truyền cho nhân dân hiểu rõ âm mưu phá hoại của những người xấu, các thế lực thù địch và hướng dẫn bà con làm kinh tế, xóa đói, giảm nghèo và từng bước vươn lên làm giàu ngay tại quê hương.
Điều làm vị lão tướng Y Blôk Êban vừa nuối tiếc, vừa ân hận mãi là năm 1969, ông được ra Bắc để vừa học tập vừa chữa bệnh. Suốt mấy tháng ròng đi bộ xuyên rừng lội suối vô cùng gian khổ, gần ra đến nơi thì được lệnh quay lại vì mặt trận Tây Nguyên thiếu cán bộ. Ông phải quay trở lại theo yêu cầu của cấp trên. Giữa đường, bất ngờ nghe tin Bác Hồ mất, thế là ông không ăn, không uống, không ngủ và khóc ba ngày liền.
Ông nhớ lại lúc đó, khi về đến căn cứ anh em mừng lắm vì cán bộ thiếu quá, người bị bệnh, người thuyên chuyển đi nơi khác. Y Blôk Êban được điều về Đăk Lăk. Có thời kỳ ông được điều sang làm Trưởng ban dân vận, đi khắp buôn làng vận động nhân dân diệt ác, phá kiềm, xây dựng chính quyền cách mạng. Y Blôk Êban cảm thấy rất sung sướng vì đã hoàn thành nhiệm vụ cách mạng giao. Tính đến tháng 8/1961, trước khi từ Hà Nội trở lại Tây Nguyên trên cương vị quyền Tư lệnh Quân khu VI, Y Blôk Êban được gặp Bác 5 lần và đó cũng là lần cuối cùng. Bác nắm chặt tay căn dặn nhiều điều, khiến ông không thể nào quên được hình ảnh Bác Hồ. Ông mang theo hình ảnh và những lời dạy của Bác như một hành trang quí trong suốt chặng đường hoạt động cách mạng của mình.
Ngày 10/3/1975, khi giải phóng thành phố Buôn Ma Thuột rồi, nhiều người còn chưa tin hẳn vì sợ như năm 1968. Nhưng ông ôn tồn giải thích rằng đánh kỳ này khác với Mậu Thân, chiếm được đến đâu là giữ luôn đến đấy, cho nên phải thành lập quân quản tuyên bố cho dân biết là Buôn Ma Thuột đã được giải phóng, để nhanh chóng ổn định tình hình và ông được bầu làm Chủ tịch quân quản.
Buôn Ma Thuột sau ngày giải phóng có hai việc đáng lo nhất là điện và nước. Điện thì một ngày sau khi giải phóng đã có lại, còn nước là vấn đề nan giải. Kể về những ngày làm Chủ tịch quân quản, vị lão tướng như trẻ lại, giọng nói âm vang lạ lùng, vẫn mang hào khí của một vị tướng từng chỉ huy quân đội giải phóng Tây Nguyên nên rất dày dạn kinh nghiệm trận mạc.
 Vợ chồng lão tướng Y Blôk Êban ôn lại kỷ niệm hoạt động cách mạng. |
Theo lão tướng Y Blôk Êban, quân quản là lo cho dân. Khi chiến sự xảy ra, dân sơ tán hết, nhà cửa bỏ không, bộ đội ta vào niêm phong lại, khi họ về thì giao lại cho dân. Nhưng điều quan trọng hơn hết là phải lo làm kinh tế. Phải lấy đồn điền của tây làm đất sản xuất của mình, phải đưa bộ đội đi khai hoang, mở mang những nông trường mới. Chính trong thời kỳ ông làm Trưởng ban Quân quản, rồi làm Chủ tịch Đăk Lăk, hàng loạt công trình thủy lợi được xây dựng và các nông trường trồng cà phê, cao su được ra đời, trở thành những điển hình tốt như các nông trường Việt Đức, Phước An.
Nhân kỷ niệm 35 năm Giải phóng Buôn Ma Thuột, Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết đã đến thăm gia đình Thiếu tướng Y Blôk Êban. Chủ tịch vui mừng khi biết Thiếu tướng Y Blôk Êban đã 92 tuổi và chúc Thiếu tướng mạnh khỏe, sống lâu hơn nữa để chứng kiến sự đổi thay không ngừng của đất nước nói chung và Đăk Lăk nói riêng. Chủ tịch nước cũng đã kể lại với Thiếu tướng về những cảm xúc của mình trong buổi Lễ mít tinh Kỷ niệm 35 năm Chiến thắng Buôn Ma Thuột, giải phóng Đăk Lăk; tinh thần tự hào và niềm vui của nhân dân thành phố trong ngày lễ trọng đại này đã gợi nhớ lại giây phút hào hùng ngày giải phóng của 35 năm trước.
Trò chuyện với Chủ tịch nước, Thiếu tướng Y Blôk Êban bày tỏ niềm xúc động trước tình cảm mà Chủ tịch nước đã dành cho nhân dân Đăk Lăk nói riêng và đồng bào Tây Nguyên nói chung. Đồng thời vị lão tướng cũng bày tỏ mong muốn Đảng, Nhà nước quan tâm, chăm lo hơn nữa đến đời sống của đồng bào dân tộc thiểu số, nhất là đối với các gia đình nghèo ở vùng sâu, vùng xa của Tây Nguyên.
Ama Hải