Già làng Bh'riu Prăm không chỉ là người được Nhà nước trao tặng nhiều Huân chương và 3 nhiệm kỳ là đại biểu Quốc hội mà ông còn là một điển hình cho việc bảo tồn văn hóa của đồng bào dân tộc Cơ-tu...
Trở về từ “cõi âm”
Khi biết chúng tôi muốn được nghe kể chuyện về thời kỳ tham gia cách mạng và việc xây dựng làng văn hóa Bhờ Hôồng (xã Sông Kôn, huyện Đông Giang, tỉnh Quảng Nam), ông hào hứng lắm. Ở cái tuổi "thất thập cổ lai hy" nhưng ông còn rất minh mẫn. Và câu chuyện bắt đầu từ những ngày gian khó nhưng rất đỗi tự hào, với cách xưng hô "mình" nghe thật gần gũi: "Mình sinh năm 1932, bố mất sớm để lại 3 mẹ con, nhà nghèo lắm! Trong kháng chiến chống Pháp, năm 1950 ở thôn Zơmớ, xã Atiêng (Tây Giang, Quảng Nam) mình bắt đầu tham gia cách mạng phụ trách công tác thanh thiếu niên và làm thông tin liên lạc. Đến năm 1960 được kết nạp vào Đảng. Rồi làm lãnh đạo huyện Tây Giang trực tiếp chỉ huy chiến đấu, chỉ huy đoàn dân công mở đường Trường Sơn, gùi hàng, gùi vũ khí phục vụ chiến trường... Đói khổ và gian khó lắm nhưng chưa có một người Cơ-tu nào theo giặc".
Cuối những năm 50, trên quê hương ông, chiến tranh rất tàn khốc. Ngày ấy, thanh niên trai tráng trong vùng đều cùng nhau thoát ly, tham gia cách mạng để bám đất, giữ làng. Mùa thu năm 1960, khi cuộc chiến vẫn đang diễn ra ác liệt. Ông chỉ huy một lực lượng dân quân vào rừng sâu, vừa để tránh địch, vừa để bàn cách tiếp cận giặc. Về sau, nhiều thanh niên không chịu được gian khổ nên đã lần lượt trở về. Duy chỉ còn mình ông bám trụ đến cùng.
Hơn 3 tháng lưu lạc, không thấy ông trở về, cả làng cứ nghĩ ông đã chết vì bị thú rừng ăn thịt. Thế là họ lập bàn để thờ cúng người thanh niên anh dũng ấy. Mỗi lần có dịp dân làng đều cúng tổ chức "báo cáo" với người "quá cố" Bh'riu Prăm. Chẳng ai có thể ngờ rằng, vài tháng sau, ông đột ngột trở về thăm bản làng. Dân làng nửa tin nửa ngờ khi nghe ông bảo mình vẫn còn sống. Có người cho rằng, ông đã từ "cõi âm" trở về để "đòi" của dân làng. Sau nhiều lần thuyết phục ông đã chứng minh được với dân làng là mình vẫn sống trở về. Sự kiện đó đã gây xôn xao khắp các vùng của đồng bào Cơ-tu nơi núi rừng Trường Sơn. Đón ông trở về, dân làng liền tổ chức mở hội mừng và báo ơn với Giàng vì đã phù hộ đưa ông từ "cõi âm" trở về...
Ông kể cho dân làng nghe về những tháng ngày lưu lạc của mình. Sau khi bọn thanh niên đã lần lượt trở về, ông đã một mình chống trụ với rừng. Hằng ngày ông đều vót chông cắm đường đi của địch. Một hôm, ông bị địch truy kích nên đã chạy thoát thân về một nơi khác dọc theo con sông. Cuối cùng ông cũng tới một ngôi làng của người Cơ-tu ở tỉnh Thừa Thiên Huế. Ở đây, ông tiếp tục tham gia cách mạng và cùng người dân đánh giặc. Vì nhớ quê, sau đó ông đã bí mật tìm về rừng núi Atiêng của mình.
Người đại biểu Quốc hội
Đến làng văn hóa Bhờ Hôồng vào một buổi sáng cuối thu, sương mờ vẫn chưa tan, lãng đãng trên mái lá nhà sàn những vệt khói mỏng tang của gia đình Cơ-tu nào đó đang nhóm bếp... Thật ấn tượng với khung cảnh thanh bình dịu mát và vẻ đẹp hoang sơ nơi đây! Chúng tôi đi tìm "Già làng văn hóa" Bh'riu Prăm. Một cậu bé đầu trần chân đất chỉ lên ngọn đồi có ngôi nhà thấp thoáng dưới bóng cây trái sum suê. Bước chân vào ngôi nhà chỉ dành riêng cho tiếp khách, còn ông sống cùng gia đình ở ngôi nhà sàn lợp lá cọ phía sau, có bếp lửa ấm đêm đêm, có hơi thở của núi rừng, lại thêm một ấn tượng nữa, bởi chính giữa ngôi nhà là bàn thờ Tổ quốc với cờ đỏ sao vàng và ảnh Bác Hồ uy nghi, hiền từ, xung quanh được trang trí bằng vô số những bằng khen, huân chương cả thời chiến lẫn thời bình của già làng Bh'riu Prăm. 5 huân chương; 2 Huy chương hạng Nhất, Nhì; 27 Bằng khen và Giấy khen của huyện, tỉnh và Trung ương trao tặng... tất cả như minh chứng cho một gia đình có truyền thống cách mạng, một người Cơ-tu có uy tín với dân làng.
Nếu như trong thời chiến, ông được nhiều người biết đến là một người có tài chỉ huy đánh giặc thì trong thời bình, ông lại là người xông xáo với các phong trào chống tệ nạn xã hội. Có lẽ chính vì lẽ đó mà ông được người dân nơi núi rừng Trường Sơn này đặt cho cái tên rất đáng kính phục "Già làng An ninh". Cùng với lực lượng cán bộ thôn, ông đã góp phần giữ vững bình yên cho xóm làng của đồng bào Cơ-tu trong xã Sông Kôn.
Với 4 nhiệm kỳ làm Chủ tịch Ủy ban nhân dân, 3 nhiệm kỳ làm Bí thư Huyện ủy, 1 nhiệm kỳ làm Tỉnh ủy viên Quảng Đà (cũ- 1973), 4 nhiệm kỳ làm Tỉnh ủy viên Quảng Nam (1979-1992), 3 nhiệm kỳ làm Đại biểu Quốc hội (1976-1992), già làng Bh'riu Prăm đã trở thành người nổi tiếng không chỉ ở 2 huyện vùng cao Tây Giang và Đông Giang mà cả đại ngàn Trường Sơn hùng vĩ.
 Một góc bản Bhờ Hôồng. |
Người giữ hồn văn hóa Cơ-tu
Khi đã làm lãnh đạo huyện, nhưng để làm gương cho người dân trong công tác định canh định cư, xây dựng cuộc sống mới, ông theo dân làng về sống ở ngôi làng mới Bhờ Hôồng. Để rồi cứ đầu tuần ông phải đi bộ 16km lên trung tâm huyện làm việc, cuối tuần trở về với ngôi nhà sàn ám khói. Bên ché rượu cần, ông lại cùng dân bản bàn kế sinh nhai, hay việc thực hiện những Nghị quyết của cấp trên sao cho đúng và sát với thực tế. Đêm đêm bên ánh lửa hồng của nhà Gươl ông kể cho con cháu nghe chuyện kháng chiến, chuyện núi rừng, chuyện giữ gìn truyền thống văn hóa của người Cơ-tu...
Năm 1993, Bh'riu Prăm nghỉ hưu, ông trở về ở hẳn với dân làng. Đất nước đổi mới, người dân Cơ-tu bớt khổ, có cái ăn, cái mặc, già làng Bh'riu Prăm quá đỗi vui mừng nhưng vẫn còn đó bao nỗi lo âu. Những ngôi nhà truyền thống dần mất đi mà thay vào đó là những mái nhà lợp tôn, lợp ngói; trẻ con không còn thích mang gùi, không thèm nghe hát ru, hát lí. Thay vào đó, tiếng nhạc pop, rock xập xình làm ầm ĩ cả làng, làm cho già làng Bh'riu Prăm nhiều đêm mất ngủ: "Làm sao để gìn giữ cái thần, cái sắc, cái hơi thở mang hương vị núi rừng đây?".
Câu hỏi ấy đã thôi thúc ông vận động dân làng xây dựng Làng Văn hóa Bhờ Hôồng. Bắt đầu từ việc xây dựng lại Gươl (nhà sinh hoạt cộng đồng của người Cơ-tu), xây dựng lại Mong (nhà trưng bày các sản phẩm văn hóa); dạy cho con trai phải biết đánh cồng chiêng, phải biết nhảy đúng nhịp T'tung; con gái phải biết dệt thổ cẩm, biết múa đúng điệu Za ză. Rồi ông cùng dân làng khôi phục lại lò rèn, khôi phục nghề đan lát mây tre... Thanh niên, phụ nữ được tài trợ tiền để về Hội An học nghề. Cả làng Bhờ Hôồng khôi phục văn hóa và tập làm du lịch.
Già làng Bh'riu Prăm tự hào về làng Bhờ Hôồng lắm lắm! Ông đưa chúng tôi đi thăm làng văn hóa mà ông đã dồn cả tâm huyết để cùng dân làng gây dựng nên. Làng được lập theo nguyên mẫu truyền thống của người Cơ-tu. Các nhà dựng quây tròn tạo thành làng. Phía trước là dòng sông Kôn hiền hòa uốn khúc, quanh năm dòng nước trong xanh có cây cầu treo dẫn khách đến thăm làng; phía sau là núi, rừng và có cả "rừng ma" (nghĩa địa của làng); trước Gươl có khoảng sân rộng để dân làng tổ chức đánh cồng chiêng và múa T'tung, Za ză trong các lễ hội cúng Giàng, cúng cơm mới, đâm trâu khi làng được mùa lúa rẫy...
Ông hào hứng giới thiệu những chiếc gùi, tấm thổ cẩm đa sắc màu do dân làng làm ra. Rồi ông kể chuyện làm du lịch, hướng dẫn đánh cồng chiêng, chơi đàn Abel, Tbre... Ông cười vang cả buôn: "Hồi còn nhỏ đi làm cách mạng có nhận lương mô, chừ già rồi lại đi làm văn hóa cũng không lương, nhưng được cái tinh thần và những lời khen ngợi". Năm 2004, ông vinh dự được đi dự Hội nghị Già làng- Trưởng bản Toàn quốc tại Hà Nội. Ông xứng đáng được đồng bào dân tộc Cơ-tu xem là "thần tượng" và được tôn vinh "Người giữ gìn văn hóa Cơ-tu".
Năm nay đã 77 tuổi, nhưng già làng Bh'riu Prăm vẫn tham gia nhiệt tình công tác địa phương và các phong trào giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc mình. Hỏi ông: Điều gì đã khiến ông làm được như vậy? Già làng chỉ lên bàn thờ Tổ quốc có ảnh Bác Hồ,... chỉ cười, mà không nói. Nhưng chúng tôi hiểu chính từ tấm gương của Bác đã soi sáng ý nghĩ trong ông và người dân Cơ-tu trong làng. Tôi thầm ước ao, giá mà mỗi bản làng Cơ-tu và bản làng của các dân tộc anh em khác có được người già làng đầy nhiệt huyết như ông thì cuộc sống nơi vùng cao sẽ thay đổi và phát triển bền vững hơn nhiều...
Chia tay ông, xa làng văn hóa Bhờ Hôồng khi sương mù đã được gió cuộn tròn trên đỉnh núi. Nắng mùa thu như rắc vàng lên mái lá Gươl và trên mặt nước sông Kôn, hình ảnh người già làng văn hóa Bh'riu Prăm, tay mân mê tấm thổ cẩm đa sắc màu và tiếng đàn Abel như vẫn còn vang vọng trong chúng tôi...
ALĂNG NGƯỚC - NGUYỄN CƯỜNG