Đặc điểm chung của bệnh
Bệnh cúm H1N1 đại dịch 2009 là bệnh truyền nhiễm do virut cúm H1N1 đại dịch 2009 (sau đây gọi chung là cúm A/H1N1) đang gây đại dịch trên toàn thế giới.
Triệu chứng của người mắc bệnh cúm A/H1N1 giống với hội chứng cúm mùa, bệnh diễn biến cấp tính từ nhẹ đến nặng: từ sốt, ho, đau họng, chảy nước mắt, nước mũi, đau người, đau đầu, rét run, mệt mỏi; một số trường hợp có tiêu chảy, nôn, dẫn đến viêm phổi nặng và tử vong. Thời kỳ ủ bệnh từ 1 - 7 ngày. Thời kỳ lây truyền của bệnh từ 1 ngày trước cho tới 7 ngày sau khi khởi phát.
Bệnh cúm A/H1N1 là bệnh có khả năng lây nhiễm rất cao và lây truyền nhanh. Bệnh lây truyền từ người sang người, qua đường hô hấp, qua các giọt nhỏ nước bọt hay dịch tiết mũi họng qua ho, hắt hơi của người bệnh. Ngoài ra, bệnh có thể lây qua tiếp xúc với một số đồ vật có chứa virut và từ đó qua tay đưa lên mắt, mũi, miệng. Tỷ lệ lây lan càng mạnh khi tiếp xúc trực tiếp và gần, đặc biệt ở nơi tập trung đông người như trường học, nhà trẻ. Trong điều kiện thời tiết lạnh và ẩm, tế bào đường hô hấp của người dễ bị tổn thương, làm tăng tính cảm nhiễm với bệnh. Nếu được điều trị sớm thì có thể giảm biến chứng và tử vong.
Virut cúm có sức đề kháng yếu, dễ bị bất hoạt bởi bức xạ mặt trời, tia cực tím, dễ bị tiêu diệt ở nhiệt độ 70oC và các chất tẩy rửa thông thường. Tuy nhiên, virut cúm có thể tồn tại hàng giờ ở ngoại cảnh, đặc biệt khi thời tiết lạnh.
 Xét nghiệm phát hiện cúm A/H1N1. |
Hướng dẫn giám sát bệnh cúm A/H1N1
Định nghĩa và phân loại ca bệnh trong giám sát
Hội chứng cúm: Là trường hợp bệnh có các dấu hiệu sau:
- Sốt đột ngột trên 38oC.
- Ho và/hoặc đau họng.
- Chưa có chẩn đoán nào khác.
Trường hợp nghi ngờ: Là ca bệnh có biểu hiện sốt (thường trên 38oC) và một trong các triệu chứng về hô hấp như: viêm long đường hô hấp, đau họng, ho và có yếu tố dịch tễ liên quan: khởi bệnh trong vòng 7 ngày có tiếp xúc gần với trường hợp bệnh xác định, hoặc đã đến hoặc sống tại vùng có một hay nhiều trường hợp bệnh đã được xác định nhiễm virut cúm A/H1N1.
(Tiếp xúc gần là sống cùng hoặc tiếp xúc trực tiếp với các trường hợp có thể nhiễm hoặc đã được xác định cúm A/H1N1 trong thời kỳ lây truyền).
Ca bệnh có thể: Là ca bệnh có hội chứng cúm, có xét nghiệm dương tính với cúm A, nhưng không xác định được phân týp bằng các xét nghiệm phát hiện nhiễm các virút cúm thường.
Ca bệnh xác định: Là ca bệnh dương tính với cúm A/H1N1 bằng xét nghiệm Real-time RT-PCR hoặc RT-PCR.
Ổ dịch: Một nơi được gọi là ổ dịch khi ghi nhận 1 trường hợp khẳng định trở lên ở một địa điểm (thôn, xóm, đội/tổ dân phố/đơn vị...). Một ổ dịch được gọi là chấm dứt khi trong vòng 14 ngày liên tục không ghi nhận trường hợp mắc mới cúm A/H1N1.
Các giai đoạn của dịch trong giám sát
Dịch có thể diễn biến rất khác nhau ở các tỉnh/thành phố trong toàn quốc. Một số tỉnh/thành phố dịch đã lây lan ở mức cộng đồng, một số tỉnh/thành phố khác dịch chưa xuất hiện hoặc mới chỉ giới hạn ở những ca bệnh xâm nhập. Diễn biến của dịch tại từng tỉnh/thành phố có thể được chia ra thành 3 giai đoạn như sau:
Giai đoạn 1: Chưa có trường hợp bệnh: chưa ghi nhận trường hợp dương tính với cúm A/H1N1.
Giai đoạn 2: Lây truyền hạn chế tại cộng đồng: ghi nhận một số trường hợp rải rác, xuất hiện dưới 5 chùm ca bệnh lây truyền hạn chế tại cộng đồng, cơ quan, xí nghiệp, trường học, đơn vị... (Một chùm ca bệnh được định nghĩa là khi có ít nhất 2 trường hợp xác định là cúm A/H1N1 trong vòng 7 ngày và ở trong cùng một địa điểm (thôn xóm, tổ dân phố, đơn vị...), có liên quan dịch tễ học).
Giai đoạn 3: Lây truyền rộng rãi tại cộng đồng: khi trong cùng một thời điểm xuất hiện từ 5 chùm ca bệnh trở lên tại cộng đồng, cơ quan, xí nghiệp, trường học, đơn vị... trong đó sự lây truyền không xác định được nguồn lây.
Các phương cách giám sát
Tùy theo tình hình dịch cụ thể của từng tỉnh/thành phố, áp dụng các phương cách giám sát phù hợp theo từng giai đoạn của dịch, cụ thể như sau:
Giai đoạn 1: Chưa có trường hợp bệnh:
Mục đích giám sát của giai đoạn này là nhằm phát hiện sớm các trường hợp bệnh cúm A/H1N1 đầu tiên, xử lý triệt để ổ dịch, tránh lây lan trong cộng đồng.
Phương cách giám sát trong giai đoạn này là xét nghiệm và điều tra dịch tễ học tất cả các trường hợp nghi ngờ.
Giai đoạn 2: Lây truyền hạn chế tại cộng đồng:
Mục đích giám sát của giai đoạn này là nhằm phát hiện sớm các trường hợp bệnh, các chùm ca bệnh cúm A/H1N1, xử lý triệt để ổ dịch, tránh lây lan rộng trong cộng đồng.
Phương cách giám sát trong giai đoạn này cụ thể như sau:
- Xét nghiệm và điều tra dịch tễ học các trường hợp nghi ngờ.
- Điều tra dịch tễ học và xét nghiệm 3-5 ca bệnh đầu tiên các chùm ca bệnh cúm trong cộng đồng, trường học, cơ quan, xí nghiệp, đơn vị...
- Khi số ca bệnh tăng lên, cần xem xét giảm dần việc xét nghiệm các ca nghi ngờ, chuyển dần sang việc giám sát các nhóm người có nguy cơ cao và bệnh nhân nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính nặng nhập viện.
Giai đoạn 3: Lây truyền rộng rãi tại cộng đồng:
Mục đích giám sát của giai đoạn này là phát hiện sớm các chùm ca bệnh để xử lý dịch và phát hiện sớm bệnh ở bệnh nhân thuộc nhóm người có nguy cơ cao và bệnh nhân nhiễm trùng cấp tính đường hô hấp nặng nhập viện nhằm hạn chế tử vong; theo dõi sự thay đổi độc lực của virrut và sự kháng thuốc.
Phương cách giám sát trong giai đoạn này cụ thể như sau:
- Điều tra dịch tễ học và xét nghiệm 3-5 ca bệnh đầu tiên các chùm ca bệnh cúm trong cộng đồng, trường học, cơ quan, xí nghiệp, đơn vị ...
- Xét nghiệm những bệnh nhân thuộc nhóm người có nguy cơ cao (bệnh hen phế quản, những người mắc các bệnh phổi mạn tính, bệnh tim, bệnh tiểu đường, bệnh rối loạn chuyển hóa mạn tính, bệnh thận mạn tính, bệnh rối loạn huyết cầu tố, bệnh suy giảm miễn dịch, bệnh thần kinh mãn tính, phụ nữ mang thai, bệnh béo phì) và bệnh nhân nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính nặng nhập viện.
Trong tất cả các giai đoạn của dịch, việc giám sát cúm trọng điểm quốc gia là cần thiết và phải duy trì liên tục nhằm theo dõi sự tiến triển của dịch, và sự biến đổi của virut.
Thu thập, vận chuyển và bảo quản bệnh phẩm: Các phòng xét nghiệm đã được Bộ Y tế công bố đạt tiêu chuẩn phòng xét nghiệm chẩn đoán cúm A/H1N1 (theo Quyết định số 2895/QĐ-BYT ngày 12/8/2009 của Bộ trưởng Bộ Y tế) có thể xét nghiệm chẩn đoán xác định cúm A(H1N1), việc lấy mẫu, bảo quản, vận chuyển mẫu bệnh phẩm cúm A/H1N1 thực hiện theo hướng dẫn tại Quyết định số 1847/QĐ-BYT ngày 27/5/2009 của Bộ trưởng Bộ Y tế.
Thông tin, báo cáo
- Thực hiện việc giám sát, thông tin, báo cáo theo quy định của Luật phòng, chống bệnh truyền nhiễm số 03/2007/QH12 ban hành ngày 26/11/2007; Quy chế thông tin, báo cáo bệnh truyền nhiễm gây dịch ban hành kèm theo Quyết định số 4880/2002/QĐ-BYT ngày 6/12/2002 của Bộ trưởng Bộ Y tế và các văn bản khác về thông tin, báo cáo dịch.
- Báo cáo ca bệnh theo mẫu quy định (kèm theo).