Theo Quyết định số 3347/QĐ-BYT, ngày 29/10/2026 của Bộ Y tế hướng dẫn chuyên môn chuyên ngành Lão khoa tại các cơ sở khám bệnh, chữa bệnh - tiểu không tự chủ ở người cao tuổi là một dấu hiệu hay triệu chứng của rối loạn chức năng đường tiểu chứ không phải là một bệnh. Luyện tập bàng quang và thói quen đi tiểu theo chế độ, tránh đi tiểu ngay lập tức, lập kế hoạch đưa người bệnh vào nhà vệ sinh theo giờ (ban ngày 2h/1 lần, ban đêm 4h/1 lần) có thể hạn chế được rối loạn tiểu tiện.
Tiểu không tư chủ, một dấu hiệu hay triệu chứng của rối loạn chức năng ở người cao tuổi chứ không phải là một bệnh (ảnh: AI).
Định nghĩa tiểu không tự chủ ở người cao tuổi
Tiểu không tự chủ (TKTC) ở người cao tuổi là tình trạng mất hoạt động tự chủ của việc tiểu tiện, dẫn đến rò rỉ nước tiểu ngoài ý muốn, do rối loạn chức năng hệ tiết niệu hoặc các yếu tố liên quan đến lão hóa. TKTC là một dấu hiệu hay triệu chứng của rối loạn chức năng đường tiểu chứ không phải là một bệnh. Đây là một vấn đề phổ biến và ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống, tâm lý và hoạt động chức năng hàng ngày của người cao tuổi. Rối loạn này nhiều khi không được nhận biết và chưa được báo cáo. TKTC ảnh hưởng đến sức khỏe, tạo sự tự ti mặc cảm hạn chế giao tiếp xã hội, nặng hơn gây rối loạn tâm thần, hạnh phúc của người bệnh.
TKTC là nguy cơ nhiễm khuẩn niệu ngược dòng, nếu không ngăn chặn dễ dàng gây nhiễm khuẩn huyết, viêm thận bể thận, thận ứ mủ gây suy thận và tăng huyết áp. TKTC cũng gây ảnh hưởng đến các bệnh lý da, tăng gánh nặng chăm sóc và chi phí y tế.
Luyện tập bàng quang và thói quen đi tiểu ở người cao tuổi
Luyện tập bàng quang và thói quen đi tiểu theo chế độ tránh đi tiểu ngay lập tức, lập kế hoạch đưa người bệnh vào nhà vệ sinh theo giờ (ban ngày 2h/1 lần, ban đêm 4h/1 lần; khoảng thời gian giữa các lần đi tiểu tăng dần 30 - 60 phút sau mỗi vài ngày để tập cho bàng quang thích nghi với sự tăng dần thể tích nước tiểu) có thể cải thiện triệu chứng sau vài tháng, phương pháp này có thể phù hợp với bàng quang còn tốt và người cao tuổi có động lực phấn đấu điều trị). Nếu thành công thì thời gian giữa các lần đi tiểu là 2 - 3 giờ mà không còn triệu chứng tiểu gấp hoặc rò rỉ nước tiểu.
Đối với người cao tuổi có suy giảm nhận thức và TKTC khẩn cấp hoặc chức năng, thường xuyên hỏi người bệnh về nhu cầu đi tiểu và hỗ trợ khi họ trả lời có.
1. Bài tập cho cơ vùng chậu
Các bài tập cho cơ vùng chậu như bài tập Kegel giúp tăng sức mạnh các cơ thành bàng quang và cơ sàn chậu. Bài tập này rất có hiệu quả ở phụ nữ có TKTC do áp lực. Bài tập này gồm 8-10 động tác lặp lại, mỗi động tác kéo dài 6 - 8 giây. Để chắc chắn các cơ đang sử dụng, yêu cầu người bệnh nhịn tiểu trong khi đang đi tiểu và cố gắng giữ nguyên tình trạng co cơ như vậy càng lâu càng tốt, 10 giây nếu có thể. Thực hiện 3 - 4 lần mỗi ngày, mỗi lần thực hiện lặp lại 3 lần. Hiệu quả: rõ sau 6 - 8 tuần luyện tập đều đặn. Lưu ý cần hướng dẫn đúng cách (có thể phối hợp với vật lý trị liệu nếu người bệnh thực hiện sai).
2. Tập luyện bàng quang
+ Chỉ định: TKTC cấp bách hoặc hỗn hợp.
+ Nguyên tắc: kéo dài khoảng cách giữa các lần đi tiểu → tăng khả năng kiểm soát tiểu tiện.
+ Cách thực hiện:
Bắt đầu bằng việc đi tiểu theo giờ cố định (ví dụ: 2 giờ/lần);
Nếu cảm giác mót, trì hoãn bằng các kỹ thuật thư giãn, hít sâu;
Mỗi tuần tăng dần khoảng cách giữa các lần đi tiểu (15–30 phút);
Hiệu quả: cải thiện sau vài tuần - vài tháng luyện tập đều.
3. Đi tiểu theo nhịp
Người chăm sóc, chứ không phải người bệnh, là người chủ động quyết định đi tiểu theo các khoảng thời gian đã định. Điều này có thể cải thiện tình trạng tiểu không tự chủ ở người cao tuổi và những người có hoặc không có suy giảm thể chất và nhận thức, nhưng đòi hỏi các kỹ thuật quản lý nhân viên chuyên sâu và liên tục. Những người có khả năng đáp ứng tốt nhất là những người có thể duy trì mức độ kiểm soát tiểu tiện cao, từ hai đến bốn lần mỗi giờ. Hướng dẫn của EAU (viết tắt của European Association of Urology - Hiệp hội Tiết niệu Châu Âu hoặc Hiệp hội Niệu khoa Châu Âu- đây là tổ chức chuyên ngành tiết niệu hàng đầu thế giới, nổi tiếng với bộ hướng dẫn thực hành lâm sàng chuẩn mực được các bác sĩ toàn cầu áp dụng) khuyến nghị nên sử dụng phương pháp này cho người cao tuổi bị suy giảm nhận thức mắc TKTC.
4. Điều chỉnh môi trường và hỗ trợ chức năng
- Cải thiện tiếp cận nhà vệ sinh:
+ Đặt ghế vệ sinh gần giường, đặc biệt ở viện dưỡng lão hoặc vùng nông thôn Việt Nam.
+ Đảm bảo ánh sáng ban đêm, loại bỏ chướng ngại vật (thảm, đồ vật cản đường).
- Hỗ trợ di động: cung cấp gậy, xe lăn, hoặc người chăm sóc cho người bệnh hạn chế di chuyển, suy giảm nhận thức hoặc sa sút trí tuệ.
- Sử dụng miếng lót, tã lót tạm thời: hỗ trợ cải thiện chất lượng cuộc sống, nhưng không thay thế điều trị. Ống sonde bàng quang ngắt quãng: nếu có bí tiểu. Ống sonde bàng quang lưu dài hạn: hạn chế, chỉ dùng khi có chỉ định rõ ràng (giai đoạn cuối, liệt toàn thân…).
Quyết định số 3347/QĐ-BYT
