Nguyễn Hữu Nền sinh năm 1937. Ông đã bước vào ngưỡng xưa nay hiếm nhưng lòng đam mê và bầu nhiệt huyết ở người nghệ sĩ này hầu như không thay đổi. Bất cứ đâu, gần hay xa, ở mảnh đất nào… cứ có dịp là Hữu Nền lại túi máy ảnh khoác vai hăm hở lên đường…
Nghệ sĩ nhiếp ảnh Hữu Nền.
Phố Hàng Bông, Ô Quan Chưởng, Tượng đài Lý Thái Tổ, phố Hàng Đào… rồi đường Bắc Sơn, Trường Đại học Tổng hợp, Khuê Văn Các… lướt qua những dòng chú thích dưới mỗi tấm ảnh, cảm nhận đầu tiên là những địa danh đường phố và danh lam thắng cảnh quen thuộc của Thủ đô mà ta thường xuyên qua lại. Những con người ta gặp hàng ngày được ống kính nhà nhiếp ảnh với cái nhìn mỹ học đem đến cho người xem một khoảnh khắc đáng nhớ vừa rất thân quen lại vừa như mới mẻ. Những tấm ảnh không chỉ mang tính tư liệu mà còn có cả chất nghệ thuật. 177 bức in trong cuốn sách ảnh Thủ đô Hà Nội là thế!...
Với sự nhạy cảm của phóng viên thông tấn, tác giả đã kịp chụp được những bức ảnh để lưu giữ từ thập niên 60 thế kỷ trước, hồi đất nước còn đang chiến tranh đến hôm nay. Thật là giá trị, người xem được thấy từ bản gốc nét chữ viết tay của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong “Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến” đặt cùng trang với tấm ảnh “Nhà lưu niệm Bác Hồ” ở Vạn Phúc, Hà Đông, đến cảnh rất đông người nhiều tầng lớp, mọi lứa tuổi, có cả người bế em bé, chen vai thích cánh dưới tấm bản đồ cỡ lớn treo trên tường nhà một đường phố lớn giữa Thủ đô để theo dõi tin chiến thắng trong “Thông tin diễn biến giải phóng miền Nam” - 1975... Người xem sống lại những giây phút hồi hộp ngày ấy và nghĩ nếu không có những nhiếp ảnh gia tỉ mẩn “ghi chép” như Hữu Nền, làm sao hôm nay và các thế hệ mai sau được chiêm ngưỡng những bức ảnh mang tính lịch sử như thế. Trong cuộc sống nhiều phương tiện giao thông hiện đại hôm nay, ta được xem tấm ảnh “Bến tàu điện bên hồ” - 1975 để nhớ về cái ngày xưa những đoàn tàu điện leng keng từ khắp các ngả đường và các cửa ô từ Hà Đông, Yên Phụ, Ô Cầu Dền, chợ Mơ đổ dồn về giao điểm bờ hồ Hoàn Kiếm, rồi bức ảnh đen trắng chụp từ trên cao toàn cảnh ga Hàng Cỏ ngổn ngang những đoàn tàu dài như vô tận chở đầy ắp những kỷ niệm tỏa đi muôn nơi...
Mải mê làm nhiệm vụ công chức của một nhà xuất bản và nhiều khó khăn về kinh phí, mãi đến năm 2014, khi Hữu Nền đã bảy mươi bảy tuổi, ông mới chọn lọc và in cuốn sách ảnh cá nhân mà ông từng ao ước bao năm mang tên Thủ đô Hà Nội. Tên cuốn sách gợi cho người xem sự trang trọng nhưng không mới lạ. Người ta đã thấy ở đây đó những cuốn sách ảnh có tên tương tự. Cũng vẫn những con phố cũ, danh thắng xưa và con người Hà Nội, nhưng với nghệ sĩ nhiếp ảnh Hữu Nền mang phong cách riêng và có điều may mắn là Thủ đô Hà Nội lúc này được mở rộng thêm nhiều vùng đất các tỉnh lân cận sáp nhập. Nhờ thế, anh có lý do để đưa vào cuốn sách ảnh những ảnh phong cảnh: “Tam quan - Cổ Loa”; “Tượng đài Thánh Gióng - Sóc Sơn”; “Hòn Đụn Gạo” - chùa Hương Tích; “Chùa Thầy”; “Hang Sơn Thủy hữu tình”... Nội dung cuốn sách ảnh trở nên phong phú và đa dạng.
Theo năm chụp tác giả ghi bên chú thích ảnh thì “Chiều Hồ Tây” - 1974 và “Hội đua ngựa” - 2014 - (Làng văn hóa các dân tộc Việt Nam - Đồng Mô). Như vậy là cuốn sách ảnh của tác giả Hữu Nền phản ánh một giai đoạn phát triển của Hà Nội bốn mươi năm. 40 năm đối với lịch sử của một Thủ đô mà lại là Thăng Long hơn một ngàn năm tuổi, không có gì đáng kể. Nhưng đối với đời một con người quả là dài. 40 năm tâm huyết với Thủ đô bằng ống kính ảnh! Cuốn sách ảnh Thủ đô Hà Nội thực sự là tác phẩm tâm huyết và ao ước của Hữu Nền. Nó không phụ lòng mong đợi của tác giả, người xem và đã được nhận giải thưởng xứng đáng: Giải thưởng xuất sắc dành cho công trình sách ảnh do Hội Nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam trao tặng năm 2014.
Ga Hàng Cỏ (ga Hà Nội). Ảnh của Hữu Nền
Sẽ là không đầy đủ nếu không điểm đôi nét về thân thế và khía cạnh khác trong sự nghiệp của tác giả này… Hữu Nền! Một cái tên giản dị như vùng quê mà anh sinh ra - xã An Thượng, tỉnh Hà Đông xưa. Tuổi niên thiếu những tưởng cuộc đời gắn bó với mảnh vườn, thửa ruộng. Nhưng rồi hai mươi tuổi tròn, anh ra Hà Nội, theo người anh con bác ruột học nghề ảnh lấy kế sinh nhai. Trở thành người thợ lành nghề. Năm 1960, anh được tuyển vào cơ quan Thông tấn xã Việt Nam (TTXVN) làm các khâu kỹ thuật về ảnh. Năm 1968, cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước trở nên ác liệt, Hữu Nền được biệt phái sang quân đội rồi được cử đi B. Vũ khí của anh là cái máy ảnh Pratica. Nhiệm vụ của anh là theo bộ đội đi chiến dịch. Lúc chụp ảnh nội bộ, hội nghị tổng kết. Có lúc phải treo máy và vũ khí lại là con dao, cái cuốc để phát nương, làm rẫy, trồng sắn, trồng ngô, tự túc lương thực như một người dân. Những năm tháng ở Tây Nguyên cho anh nhiều bài học quý, sự trưởng thành trong tác nghiệp của phóng viên chiến trường và cũng tiêu hao của anh nhiều sức lực. Hữu Nền bị sốt rét rừng hành hạ, đau dạ dày và năm 1971, anh được ra Bắc chữa bệnh cho đến năm 1974 rồi về Nhà xuất bản (NXB) Văn hóa. Cũng vẫn làm mọi khâu kỹ thuật về ảnh. Bản tính ham học hỏi, cầu tiến bộ, Hữu Nền trở thành một biên tập viên ảnh đáng tin cậy. Anh đã cùng đồng nghiệp tuyển chọn ảnh của cộng tác viên, rồi trình bày để in các cuốn sách ảnh của nhiều tác giả do NXB Văn hóa Thông tin ấn hành, trong đó phải kể đến cuốn Hà Nội xưa và nay; Kỷ niệm 300 năm Sài Gòn - TP. Hồ Chí Minh; Huế - Di sản văn hóa thế giới; Hạ Long - Di sản thiên nhiên thế giới; cuốn Phong cảnh Đà Lạt… Cùng đồng nghiệp chụp, in hàng trăm mẫu bưu ảnh, xuất bản các loại lịch thường niên cung cấp cho thị trường toàn quốc. Hữu Nền từng có cuốn Thắng cảnh Chùa Hương cỡ 12x12 dày 144 trang, in hơn 100 ảnh do NXB Văn hóa thông tin ấn hành tới 3.000 cuốn để phục vụ khách đi lễ hội và du lịch. Anh có sở trường và có duyên với bưu ảnh. Chỉ từ 1996 đến 2005, tác giả Hữu Nền xuất bản tới 5 tập bưu ảnh: Hạ Long, Hà Nội, Chùa Hương… Với ưu thế là cán bộ biên tập ảnh của NXB-VH, suốt từ 1974 - 1998, Hữu Nền thường xuyên được cử đi khắp đất nước và anh đã không bỏ lỡ một cơ hội dùng ống kính máy ảnh, ca ngợi vẻ đẹp đất nước Việt Nam do thiên nhiên ban tặng hoặc do bàn tay lao động của con người dựng lên.
Ảnh phong cảnh của Hữu Nền mang một phong cách riêng, đem đến cho người xem cảm giác nhẹ nhõm. Ngay từ năm 1974, trong lúc xây dựng Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh, ông là một trong ba cán bộ của NXB Văn hóa Thông tin thường xuyên được đến chụp quang cảnh, các hạng mục công trình của Lăng để phục vụ công tác xuất bản và tuyên truyền trên báo. Năm 1976, Hữu Nền có bức ảnh chụp toàn cảnh Lăng Bác ban đêm bằng phim màu dương bản oóc-vô (CHDC-Đức), được chọn in ảnh khổ to “Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh” khuôn khổ 40x100cm số lượng 5.000 bản, phát hành trên toàn quốc. Anh có ảnh được triển lãm ở Iraq và ảnh Múa Ca Tu đoạt giải thưởng ACCU ở Nhật bản. Trong triển lãm “Bảo vệ Tổ Quốc” do Hội Nghệ sĩ nhiếp ảnh Việt Nam tổ chức, tuyển chọn, Hữu Nền có tới 8 tác phẩm được trưng bày.
Nguyễn Ngọc Phan
