Hồi sinh ở vùng đất lửa

Hồ nước tưới tiêu cho Tân Phú trong mùa khô.

Trong ký ức...

16 năm về trước, khi ấy gia đình tôi còn sinh sống tại đây- thôn Tân Phú, cả ba và mẹ tôi đều là công nhân đội B, thuộc Công ty hồ tiêu Tân Lâm. Tân Phú lúc bấy giờ có rất đông người, chủ yếu là công nhân Công ty hồ tiêu Tân Lâm từ nơi khác đến và một phần là người dân bản địa. Khi ấy, tuy đời sống vất vả, thiếu thốn trăm bề, nhưng tình người thì rất chân thành và mộc mạc. Công nhân ở đây coi nhau như anh em, cùng nhau thi đua và phấn đấu để đạt danh hiệu sản xuất giỏi.

Hồi đó, mỗi lần đi chợ, công nhân và người dân bản địa ở đây thường phải đạp xe đạp xuống tận chợ ở thị xã Đông Hà cách xã Cam Thành hơn 30km. Để không “phí hoài” một lần xuống thị xã, họ thường đem theo một bó rau môn rừng, những trái mít, mấy bao sắn… xuống đổi lấy muối, mì chính, đường (những gia vị rất hiếm khi đó ở Tân Phú) để lên ăn dần. Một năm như vậy, mẹ tôi đi chợ khoảng 3-4 lần, và với tôi, đi chợ khi ấy chẳng khác gì đi chơi hội bây giờ cả.

Dù chỉ là một vùng nông trường, nhưng Cam Thành ngày đó có đầy đủ hệ thống các trường THCS - THPT (Trường THPT Tân Lâm), có trạm y tế, có nhà văn hoá công ty. Tại đây thường tổ chức những buổi họp đội, hội hè, chiếu phim màn ảnh rộng và là nơi diễn ra đám cưới của các đôi công nhân trẻ.

 Công ty hồ tiêu Tân Lâm khi đó rất quan tâm đến vấn đề giáo dục của con em công nhân viên chức công ty. Con em công nhân ở đây rất đông, có hàng trăm cháu, nhưng tuyệt nhiên không cháu nào phải thất học. Chúng tôi, thế hệ 9X khi đó ở Tân Phú được học tại các lớp mẫu giáo mà không phải đóng bất kỳ khoản học phí nào, ăn uống hoàn toàn miễn phí. Những con em công nhân, viên chức đậu đại học cao đẳng đều được công ty hỗ trợ tiền ăn học…

Do hậu quả chiến tranh để lại, khi ấy ở Tân Phú - Cam Thành nói riêng, các xã lân cận nói chung sót lại rất nhiều bom mìn các loại. Tôi vẫn còn nhớ như in những buổi trưa hè nắng nóng như thiêu như đốt, ở các gò đồi, tiếng bom mìn phát nổ vọng lên. Chẳng hiểu từ lúc nào, thành ra quen, tôi không còn sợ tiếng nổ đó nữa! Bom mìn ở đây nhiều quá đã tạo ra một nghề nguy hiểm - nghề rà phá bom mìn, gỡ bom lấy thuốc nổ. Và chính cái nghề này đã cướp đi rất nhiều sinh mạng của người dân ở đây. Hồi đó, bác Sơn, người bạn rất thân của ba tôi, là một tay “anh chị” trong nghề “gỡ bom lấy thuốc nổ”. Trải qua nhiều lần “hành nghề” trên những quả bom tạ bình an vô sự, nhưng chỉ trong một lần sơ suất khi tháo ngòi của một quả bom nhỏ đã phải đánh đổi bằng cả mạng sống của mình. Cái chết của bác Sơn khi ấy nổi tiếng đến mức nhiều người dân trong tỉnh Quảng Trị đã phải giật mình, chú ý đến cái nghề nguy hiểm này.

Năm 1991, Liên Xô và một loạt nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu sụp đổ, kéo theo đó nhiều thị trường truyền thống của Việt Nam bị mất đi. Nền kinh tế thay đổi quá nhanh cộng thêm mất mối làm ăn từ các nước Đông Âu, cụ thể là Đông Đức, Công ty hồ tiêu Tân Lâm - Quảng Trị rơi vào khủng hoảng, phải cắt giảm biên chế và cổ phần hoá lại. Công nhân công ty lưu tán khắp nơi. Một số rất ít ở lại thì bám trụ lại đây xây dựng lại cuộc sống mới.

17 năm sau…

Năm 1994, gia đình tôi về lại quê hương Quảng Bình. Thế thái nhân tình đổi thay, bẵng đi 17 năm, trong một chuyến công tác dài ngày tại Cam Lộ, tôi ghé lại Tân Phú. Con dốc Đầu Mầu vẫn vậy, có điều, mọi thứ ở đây đã thay đổi, khác xa so với liên tưởng của tôi.

Ngược con dốc Đầu Mầu, nhìn sang hai bên đường, không còn là hình ảnh những lùm cỏ lau dại, những bụi gai um tùm rậm rạp như 17 năm trước, mà đổi lại là mênh mông bạt ngàn những vườn cao su xanh tốt. Bên đám đất nhỏ nằm sát ven đường đang mọc lên những cây cao su con, tôi gặp và bắt chuyện một bác trung niên. Trò chuyện hồi lâu, mới biết bác là bác Đá, năm nay 54 tuổi, là bạn thân của ba mẹ tôi ngày nào. Bác có thằng cu Khói, hồi xưa học mẫu giáo với tôi năm nay đã là sinh viên trường trung cấp xây dựng ở Đà Nẵng. Bác cho biết: “Nếu cháu muốn viết về gương nông dân làm ăn kinh tế giỏi thì bất cứ nhà nào ở đây cũng đủ tiêu chuẩn và điều kiện cả! Ở đây nhà nào thu nhập một ngày dưới một triệu đồng đều được xem như là hộ nghèo hết!”. (Quả thực, tôi thật sự bất ngờ vì câu nói đó của bác).

Bạt ngàn rừng cao su.

Ghé thăm nhà của nông dân Nguyễn Anh Đào, Hội trưởng Hội nông dân thôn Tân Phú, xã Cam Thành, điển hình nông dân sản xuất giỏi cấp huyện - vốn là bà con của gia đình tôi, tôi gọi bằng dượng. Căn nhà 2 gác được  sơn xanh và lát đá hoa sáng loáng. Dượng Đào trước kia đi bộ đội với ba tôi tại chiến trường Lào, sau đó xuất ngũ và về làm công nhân hồ tiêu Tân Lâm. Khi công ty giải thể, dượng ở lại đây cùng một số anh chị em công nhân cũ bám đất để xây dựng lại cuộc sống. “Mấy năm đầu cực khổ vô cùng, nước tưới thiếu thốn, hai vợ chồng phải còng lưng để khai hoang hơn 3ha đất, cày cuốc vất vả lắm. Hồi đó làm gì có máy cày như bữa ni mô”. Nhưng rồi bằng ý chí và nghị lực của một cựu quân nhân, anh nông dân trẻ Nguyễn Anh Đào ngày nào đã vượt qua những khó khăn và vươn lên làm giàu. Hiện tại, gia đình dượng Đào có hơn 3ha cao su đang thu hoạch, trừ chi phí, mỗi tháng gia đình thu về 20 triệu đồng. Không chỉ trồng cây cao su, dượng còn xen canh cây hồ tiêu và những cây ăn quả có giá trị khác như bưởi, cam, xoài, vải…Ngoài ra, gia đình dượng còn mạnh dạn đầu tư nuôi nhím giống. Dượng cho biết, tính theo giá thị trường hiện nay, mỗi cặp có giá 16 triệu đồng. Mỗi năm nhím đẻ 3 lứa, mỗi lứa từ 1-3 con. Không riêng gia đình dượng Đào, ở Tân Phú giờ đây phong trào nuôi nhím đang phát triển rất rầm rộ. Nhiều hộ nông dân đã vươn lên thoát nghèo và trở thành triệu phú, điển hình như gia đình nông dân Phạm Tạo, Lê Văn Thanh, Nguyễn Thị Gái…

Ngày gia đình tôi rời Tân Phú trở về Quảng Bình, có một nữ công nhân Công ty hồ tiêu Tân Lâm khi ấy đang có hoàn cảnh rất nghiệt ngã - Lê Thị Thẩn, tôi thường gọi là dì Thẩn. Ngày đó, chồng dì Thẩn mất, để lại 3 mẹ con côi cút và khoản nợ 30 triệu (con số rất lớn khi ấy). Tưởng như kiếp nghèo đeo đẳng mãi, nhưng không ngờ sau 17 năm tôi quay lại, dì Thẩn đã trở thành nữ tỉ phú cao su. Chồng mất, dì Thẩn thân một mình đã khai hoang và trồng hơn 7ha cao su, giờ đây, sau nhiều gian truân vất vả “khổ tận cam lai”, mỗi ngày gia đình dì Thẩn thu hơn 17 triệu đồng tiền cao su. Hỏi nhà dì Thẩn, một người phụ nữ ở đây hồ hởi cho biết: “Cái nhà nào to và đẹp nhất thôn là của hắn đấy! Hắn tội lắm, hồi đó, chồng hắn chết, mẹ goá con côi, nợ nần chồng chất, vậy mà giờ là tỉ phú đấy! Hai đứa con đều lớn cả rồi. Thằng đầu là sinh viên ĐH Bách khoa Đà Nẵng, thằng sau là sinh viên ĐH Kinh tế thành phố Hồ Chí Minh. Nhiều chú nhà báo lên đây để viết về hắn lắm!... ”.

Ngày trước, đời sống vật chất của người dân nơi đây thiếu thốn trăm bề, gạo, muối mắm, thức ăn phải xuống đến Đông Hà hoặc vào chợ Cùa (cách Tân Phú 10km) để mua. Nhưng giờ đây, ngày nào cũng có các tiểu thương dưới xuôi lên bán đủ các loại thực phẩm từ thịt, cá… đến các loại rau quả tươi. Buổi sáng, dọc hai bên con đường Đầu Mầu, các gánh bún, cháo, bánh bày bán rất nhiều. Khoảng cách hơn 30km từ Đông Hà lên Tân Phú giờ đã “ngắn lại”, chỉ cần hơn 20 phút đi xe máy là đến.

Trên đỉnh dốc Đầu Mầu, tôi phóng tầm mắt nhìn ra toàn cảnh thôn Tân Phú, những rừng cao su mênh mông chạy dài tít tắp. Thoáng ẩn hiện trong những lùm cây xanh ngắt xa xa là những ngôi nhà xây to đẹp.

Khi được hỏi về nguyên nhân của sự đổi thay này, ông Mai Quốc Hùng, Chủ tịch Hội nông dân xã cho biết: “Phải bắt nguồn từ ý thức của công nhân công ty cũ. Nhiều người vốn là cựu quân nhân, khi công ty tan rã, họ đã mạnh dạn khai hoang, chuyển đổi hướng làm ăn theo mô hình mới, hiệu quả và phù hợp với chất đất nơi đây. Về phía xã, hằng năm, UBND xã thường tổ chức các lớp tập huấn kỹ thuật sản xuất, chăn nuôi cho bà con, truyền đạt lại những kỹ thuật sản xuất mới, tiên tiến và hiệu quả! Vì thế bà con nơi đây đã rất mạnh dạn đầu tư trồng trọt, chăn nuôi sản xuất.”

… Trời về chiều, sương buông xuống dần phủ trắng xoá đất trời miền sơn cước. Xuôi con dốc Đầu Mầu, xe tôi rời Tân Phú quay về thành phố Đông Hà, để lại sau lưng hình ảnh bạt ngàn những cánh rừng cao su đang từng ngày làm hồi sinh, xanh lại mảnh đất nơi này.