Ngày nay, với sự phát triển của công nghệ chỉnh sửa gen và nhân bản, ý tưởng hồi sinh không còn hoàn toàn nằm trong trí tưởng tượng. Các nhà sinh vật học cho rằng những gì con người đang làm vẫn còn cách rất xa việc thực sự hồi sinh một loài đã tuyệt chủng.
Voi ma mút là một trong nhiều loài động vật mà một số nhà khoa học mơ ước được hồi sinh từ bờ vực tuyệt chủng. (Ảnh: Shutterstock)
Trong một bài viết quan điểm mới đăng trên tạp chí Biology Letters, hai nhà nghiên cứu thuộc Wheaton College, bang Massachusetts (Mỹ), lập luận rằng các công nghệ hiện nay có thể tạo ra những động vật mang đặc điểm của loài đã biến mất, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc khôi phục chính loài ấy.
Theo họ, những thành tựu này có thể rất ấn tượng về mặt khoa học, song cách truyền thông và các công ty quảng bá chúng cần thận trọng hơn khi sử dụng khái niệm "hồi sinh loài tuyệt chủng".
Chó sói khổng lồ đã thực sự trở lại?
Một trong những trường hợp được hai nhà khoa học đề cập là dự án của Colossal Biosciences, công ty công nghệ sinh học từng tuyên bố đã đạt được bước tiến lớn trong việc đưa chó sói khổng lồ (dire wolf) trở lại.
Đây là loài động vật thuộc họ chó từng sinh sống ở châu Mỹ, tồn tại từ khoảng 250.000 năm trước đến 10.000 năm trước.
Hai nhà sinh vật học cho rằng những cá thể do công ty tạo ra không thực sự là chó sói khổng lồ. Thay vào đó, chúng là những con sói xám được biến đổi gen để sở hữu một số đặc điểm ngoại hình tương tự loài đã tuyệt chủng.
Quy trình được Colossal Biosciences thực hiện bắt đầu bằng việc so sánh ADN của chó sói khổng lồ cổ đại với vật liệu di truyền của các loài chó hoang dã còn sống. Sau đó, nhóm nghiên cứu thực hiện 20 chỉnh sửa trên 14 gen trong tế bào sói xám trước khi tiến hành nhân bản.
Kết quả là những cá thể sói xám mang một số đặc điểm được lựa chọn từ chó sói khổng lồ, chứ không phải những cá thể thuộc chính dòng dõi tiến hóa của loài vật đã biến mất.
Sự khác biệt này rất quan trọng. Một loài động vật không chỉ được xác định bởi một số đặc điểm ngoại hình hay trình tự ADN. Nó còn là kết quả của hàng nghìn thế hệ tiến hóa, đột biến di truyền, chọn lọc tự nhiên và sự thích nghi với môi trường sống.
Hai nhà nghiên cứu cho rằng việc tái tạo một phần bộ gen hoặc một số đặc điểm của động vật đã tuyệt chủng không thể được xem là khôi phục dòng dõi tiến hóa của chúng. Họ gọi cách hiểu nhầm này là sự đánh đồng giữa bộ gen và dòng dõi.
Điều khiến các tác giả quan điểm phản đối không phải là bản thân những nghiên cứu của Colossal Biosciences. Họ thừa nhận các công nghệ này có thể mang lại giá trị khoa học và bảo tồn. Vấn đề nằm ở những tuyên bố quảng bá rằng một loài đã tuyệt chủng được đưa trở lại theo đúng nghĩa đen.
Các nhà khoa học nhấn mạnh rằng kỹ thuật chỉnh sửa gen có thể tái tạo những đặc điểm được lựa chọn từ sinh vật cổ đại, nhưng không nhất thiết khôi phục được dòng dõi lịch sử đã tạo ra những đặc điểm đó.
Những động vật được tạo ra theo cách này vẫn có thể hữu ích trong nghiên cứu khoa học hoặc đóng vai trò như những mô hình sinh thái tương tự loài đã tuyệt chủng, nhưng chúng không phải là sự tiếp nối của dòng dõi tiến hóa ban đầu.
Không phải mọi phương pháp hồi sinh đều giống nhau
Theo hai nhà nghiên cứu, khái niệm "hồi sinh loài tuyệt chủng" đang được dùng để chỉ nhiều công nghệ khác nhau. Mỗi phương pháp có khả năng khôi phục mối liên hệ sinh học với loài ban đầu ở mức độ khác nhau. Do đó, cần phân biệt rõ cách thức tạo ra những động vật này thay vì gộp tất cả vào cùng một khái niệm.
Chẳng hạn, phương pháp lai tạo ngược và chỉnh sửa gen đều bắt đầu từ những loài động vật vẫn còn tồn tại. Các nhà khoa học lựa chọn những đặc điểm mong muốn hoặc thay đổi một số gen để tạo ra cá thể có ngoại hình và đặc tính gần giống loài đã tuyệt chủng. Nhưng do xuất phát từ một dòng dõi còn sống, kết quả không thể được xem là chính loài đã biến mất.
Trong khi đó, nhân bản từ tế bào hoặc phôi được bảo quản có mối liên hệ trực tiếp hơn với quần thể ban đầu, bởi vật liệu sinh học được sử dụng bắt nguồn từ chính những cá thể thuộc loài đó. Vì vậy, động vật được nhân bản vẫn có mối liên hệ sinh học thực sự với dòng dõi đã tuyệt chủng.
Một phương pháp khác là tổng hợp bộ gen từ các mẫu vật cổ. Cách tiếp cận này có thể giúp khôi phục nhiều biến thể di truyền đã mất, nhưng những cá thể được tạo ra vẫn dựa trên thông tin di truyền được tái dựng, chứ không phải là hậu duệ trực tiếp của những động vật từng sống.
Các tác giả cho rằng sự khác biệt giữa những phương pháp này không chỉ mang tính kỹ thuật. Chúng còn đặt ra một câu hỏi căn bản: cần khôi phục đến mức độ nào thì mới có thể coi một loài đã thực sự được hồi sinh?
Những lo ngại về phúc lợi động vật
Bên cạnh tranh luận về mặt khoa học, việc đưa các loài đã tuyệt chủng trở lại còn đặt ra nhiều vấn đề đạo đức, đặc biệt liên quan đến sức khỏe thể chất và tinh thần của những cá thể được tạo ra.
Năm 2025, tiến sĩ Heather Browning, chuyên gia về phúc lợi động vật tại Đại học Southampton, cảnh báo rằng các dự án hồi sinh có thể khiến động vật phải đối mặt với những điều kiện sống không phù hợp với nhu cầu tự nhiên của chúng.
Bà lấy ví dụ về những loài động vật vốn sống theo nhóm qua nhiều thế hệ. Trong môi trường tự nhiên, con non học cách giao tiếp, ứng xử với đồng loại, tìm kiếm thức ăn và sinh tồn thông qua việc quan sát, tương tác với các cá thể trưởng thành.
Nếu một loài được tạo ra trở lại nhưng không có những cá thể cùng loài để truyền lại kiến thức và tập tính, chúng có thể lớn lên trong tình trạng thiếu hụt những tương tác xã hội thiết yếu.
Browning cho rằng những động vật này có nguy cơ phải chịu tổn thương tâm lý do thiếu cảm giác an toàn, sự ổn định và các mối quan hệ cần thiết trong giai đoạn phát triển. Về bản chất, chúng có thể rơi vào tình cảnh giống như những cá thể mồ côi, không có môi trường xã hội phù hợp để trưởng thành và sống độc lập.
Dù vậy, những lo ngại này không đồng nghĩa với việc các nhà khoa học nên từ bỏ công nghệ chỉnh sửa gen, nhân bản hay tổng hợp bộ gen. Hai tác giả cho rằng những công cụ này vẫn có tiềm năng rất lớn, nhưng giá trị thiết thực trước mắt nên tập trung vào việc bảo vệ các loài đang tồn tại.
Thay vì đặt mục tiêu tuyên bố đã đảo ngược sự tuyệt chủng, các công nghệ này có thể được sử dụng để bảo tồn sự đa dạng di truyền, duy trì các mối quan hệ sinh thái và bảo vệ khả năng thích nghi, tiến hóa của những loài đang đứng trước nguy cơ biến mất.
