Cung văn hóa Việt Nhật thành phố Hạ Long từ 15 - 25/ 12/2009 đã chào đón hơn 1.000 nghệ sĩ diễn viên, nhạc công của 17 nhà hát và đoàn chèo trong cả nước. Sáng chèo, tối chèo..., những làn điệu Đường trường Vị thủy, Tình thư hạ vị, Quân tử vu dịch, những câu nói kẻ, nói đếm, những câu Ngâm sổng da diết, cả những mảng diễn thăng hoa, cả những lớp diễn tẻ nhạt, nghiệp dư... dường như có phép mầu, đã xua tan cái lạnh da diết của mùa Giáng sinh năm nay.
Từ nội dung
Qua 19 vở diễn dự thi, nhận thấy bức tranh của làng chèo ở Hội diễn này thiên về đề tài lịch sử, những danh nhân, anh hùng địa phương chiếm đa số (12/19 vở) . Nếu như NH chèo Hà Nội có một vở đề cao nhân vật Nguyễn Trãi (vở Oan khuất một thời) và một vở nói về mối tình của công chúa Ngọc Hân với người anh hùng áo vải Quang Trung (vở Ngọc Hân công chúa) thì Nhà hát chèo Thái Bình khai thác câu chuyện của Công chúa Bát Nàn - một nữ tướng tài hoa của Hai Bà Trưng, người làng Tiên La huyện Duyên Hà tỉnh Thái Bình (vở Bát Nàn tướng quân). Nếu như Nhà hát chèo Ninh Bình ngợi ca Lý Công Uẩn, thiền sư Vạn Hạnh (vở Linh khí Hoa Lư) thì đoàn chèo Thái Nguyên ca ngợi, tôn vinh danh nhân Lưu Nhân Chú (vở Cờ thiêng trên núi võ)... Ngoài một vở chèo truyền thống duy nhất (vở Tống Trân Cúc Hoa) của NH chèo Hải Dương, các vở diễn đề tài hiện đại phải kể đến Mảnh gương nhân sự (NH chèo Việt Nam) dựng lại một trong những trận cười nổi tiếng của cố tác giả Nguyễn Đình Nghị, chủ soái của phong trào chèo cải lương. Năm vở còn lại đi vào phản ánh những khía cạnh khác nhau của cuộc sống đương thời: Đợi đến mùa xuân (chèo Hà Nam), Mái ấm tình quê (chèo Phú Thọ), Bà huyện trong mơ (NH chèo Việt Nam), Cơn bão màu da cam (NH chèo Hải Dương), Chiến trường không tiếng súng (NH chèo Nam Định).
 Vở Chiến trường không tiếng súng - Huy chương Vàng hội diễn sân khấu. Ảnh: Trần Phượng |
Thực tế, nội dung các vở trong Hội diễn đa phần là vẫn minh họa lịch sử, diễn tả lịch sử một cách cứng nhắc.Từ vua đến quan, đến các nhân vật anh hùng đều na ná nhau. Những ý mới, những phát hiện mới không nhiều và âm hưởng chung là hiện thực được phản ánh trong nhiều vở còn quá mỏng manh nếu như không muốn nói là quá sơ lược. Những nhân vật trên chiếu chèo Hội diễn này còn có một khoảng cách khá xa với tâm tư, nguyện vọng của khán giả, chưa có một nhân vật nào trở thành hình tượng mang tính chất điển hình. Mà thực ra sân khấu chèo từ xa xưa vốn được đánh giá cao không phải chỉ với bản sắc nghệ thuật độc đáo mà còn ở giá trị hiện thực của nó. Chèo dù có kể chuyện đời xưa như Quan Âm Thị Kính, Lưu Bình Dương Lễ hay Trương Viên, truyện ngụ ngôn như Trê cóc, chuyện cổ tích như Tấm Cám, Thạch Sanh... thì hình tượng bao giờ cũng chân thật, thậm chí chân thực đến mức điển hình.
Đến hình thức
Điều đáng chú ý nhất trong Hội diễn lần này là về mặt nghệ thuật, một loạt các NH "đàn anh" của làng chèo như NH chèo Việt Nam, NH chèo Thái Bình, Chèo Tổng cục Hậu cần... đều không có được vở diễn dự thi "xứng tầm". Ngay một vở diễn "nhất" đoạt Huy chương Vàng cũng không phải là không có nhiều vấn đề cần trao đổi. Đưa lên sân khấu một nhân vật lịch sử cho dù là nhân vật thuộc phe phản diện cũng không thể là một hình tượng cẩu thả, bôi bác với hành động trắng trợn định "hành lạc" với một cô gái vốn là chiến lợi phẩm trước mặt cả triều đình văn võ bá quan, một viên quan can ngăn thì nhân vật này nói: "Nếu xấu hổ thì nhắm mắt lại. Thôi, ta chán rồi... không còn hứng nữa...!". Những hành động tàn bạo tiếp theo của y khiến cho một viên quan phải chết ngất vì sợ hãi, khán giả cũng bàng hoàng bởi tính phi nhân bản của nhân vật(!)
Nhiều vở trong Hội diễn đi theo một kết cấu kịch bản theo lối kịch nói phương Tây, hành động kịch tính và hành động xuyên, nhân vật được đẩy hết từ xung đột này tới xung đột khác theo chiều hướng phát triển. Khác hẳn với cấu trúc tích trò của sân khấu kể chuyện chèo. Do kết cấu kịch bản mang tính hành động nên đạo diễn cũng lại chú ý nhiều đến những mâu thuẫn mang tính tả thực, nhiều mảng miếng của đạo diễn bị lặp lại, vở nào cũng múa và múa gần như nhau, ứng xử xung đột bằng quát nạt, quát nạt rất nhiệt tình. Họa sĩ trang trí như thật, sân khấu đẹp, lộng lẫy, những bục bệ đầy ắp sân khấu. Mải lo đi vào những chuyện triều chính trang nghiêm, các tác giả dường như quên mất tiếng cười, không có nhân vật hề. Ngôn ngữ hài hước vốn là ngôn ngữ cơ bản của chèo không được quan tâm. Lối kết cấu theo kiểu kịch này cho dù đã được qua "bàn tay" của người chuyển thể, không còn hiện tượng "cắm" hát mới vào nữa mà đã có sử dụng các thủ pháp cũ, lẻ tẻ của chèo như xưng danh, nói sử, nói lệch, nói đếm cũng như những câu nói đế, hát đế... để có không khí chèo, nhưng thực sự vẫn chưa phải là một sự sáng tạo đồng bộ.
Thực tế các sáng tạo trong Hội diễn đã cho thấy rằng, khi mà cung cách diễn tả đời sống của sân khấu chèo qua các biện pháp mỹ học như cách điệu, ước lệ, tượng trưng... được áp dụng thì sẽ có những vở diễn tốt, những mảng diễn hay: vở Chiến trường không tiếng súng, đoạn diễn công chúa Ngọc Hận đưa vua Quang Trung ra ngắm hoa ở làng Ngọc Hà (vở Ngọc Hân công chúa), lớp quan Phủ Doãn sử vụ Tố điêu (vở Danh chiếm bảng vàng), lớp quân sĩ với những chiếc khiên bỗng biến thành những chiếc thuyền thúng bơi sang sông (vở Hùng ca Bạch Đằng giang)... đã gây được cảm tình đặc biệt của khán giả.
Hội diễn sân khấu chèo chuyên nghiệp toàn quốc năm 2009 đã khép lại nhưng những người làm chèo ra về không mấy lạc quan. Thấy rõ chèo đang phát triển, đổi mới nhưng cũng thấy rõ là chèo đang đi xa rời mục tiêu cần tìm, thậm chí hình như còn đánh mất chính mình. Ai sẽ là những người chèo lái để con thuyền chèo đi đúng hướng, xứng đáng với vị thế của nó trong công cuộc hội nhập với thế giới hôm nay?
Các giải thưởng:
Giải vở diễn: 2 HCV cho các vở: Linh khí Hoa Lư (tác giả Bùi Vũ Minh, đạo diễn NSND Lê Hùng, NH chèo Ninh Bình); Chiến trường không tiếng súng (tác giả Phạm Văn Quý, đạo diễn Lê Huệ, NH chèo Nam Định). 5 HCB: Mảnh gương nhân sự (NH chèo VN), Hùng ca Bạch Đằng giang (Đoàn NT chèo Tổng cục Hậu cần), Danh chiếm bảng vàng (Đoàn chèo Bắc Giang), Ngọc Hân công chúa (NH chèo Hà Nội), Bát Nàn tướng quân (NH chèo Thái Bình).
Giải cá nhân: 31 diễn viên đoạt HCV, 51 diễn viên đoạt HCB, giải nhạc sĩ xuất sắc giành cho nhạc sĩ Hạnh Nhân với vở Hùng ca Bạch Đằng giang.
Trần Minh Phượng