Hoàn thiện pháp luật, cơ chế điều phối và tài chính để phát triển bền vững hoạt động hiến ghép mô tạng

Tọa đàm đối thoại về "Pháp luật, quản trị, hệ thống dữ liệu và tài chính trong hiến, ghép tạng: Từ quy định pháp luật đến một hệ thống quốc gia bền vững" do Trung tâm Điều phối Quốc gia về ghép bộ phận cơ thể người, Đại sứ quán Tây Ban Nha tại Việt Nam và Viện Hiến, ghép tạng Tây Ban Nha (Donation and Transplantation Institute – DTI) tổ chức.

Hoàn thiện thể chế, tháo gỡ những điểm nghẽn trong hiến, ghép tạng

Phát biểu tại tọa đàm, Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên khẳng định hiến, ghép mô, bộ phận cơ thể người có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với ngành Y tế. Với những bệnh nhân mắc bệnh hiểm nghèo, ghép tạng có thể là giải pháp mang tính quyết định, giúp cứu sống người bệnh. Hoạt động này không chỉ thể hiện thành tựu của y học hiện đại mà còn mang giá trị nhân văn sâu sắc, khi sự hiến tặng của một người có thể mang lại cơ hội sống cho nhiều người khác.

Từ ca ghép thận đầu tiên năm 1992, ngành Y tế Việt Nam đã từng bước làm chủ nhiều kỹ thuật ghép tạng phức tạp như ghép thận, gan, tim, phổi và giác mạc. Nhiều kỹ thuật trước đây phải thực hiện ở nước ngoài, trong đó có ghép phổi, nay đã được triển khai tại các cơ sở y tế trong nước. Cả nước hiện có 34 cơ sở thực hiện ghép tạng; số người đăng ký hiến mô, tạng đã vượt 200.000 người.

Tuy nhiên, theo Thứ trưởng, hoạt động hiến, ghép tạng vẫn đối mặt với nhiều khó khăn. Nguồn tạng hiến chủ yếu đến từ người sống, trong khi số trường hợp hiến tạng sau chết não còn hạn chế. Cơ chế tài chính chưa đồng bộ, hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia đang trong quá trình hình thành, ảnh hưởng đến khả năng kết nối, điều phối và sử dụng hiệu quả nguồn tạng hiến.

Trước thực tế này, Bộ Y tế đang khẩn trương hoàn thiện dự án luật sửa đổi về hiến, ghép mô, tạng để trình tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, diễn ra từ ngày 17/10 đến 20/11/2026. Nếu được thông qua và không có thay đổi, luật dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/7/2027. Sau khi luật được thông qua, Bộ Y tế sẽ tham mưu Chính phủ ban hành nghị định hướng dẫn và xây dựng các thông tư chuyên môn phù hợp với thực tiễn Việt Nam, đồng thời tham khảo thông lệ quốc tế.

Thứ trưởng cho rằng có bốn nhóm vấn đề trọng tâm cần quan tâm thảo luận. Trước hết là hoàn thiện mô hình điều phối hiến, ghép tạng, tăng cường kết nối giữa Trung tâm Điều phối Quốc gia với các cơ sở điều trị và người đăng ký hiến.

Thứ hai, xây dựng cơ chế tài chính bền vững, gắn với bảo hiểm y tế, bảo đảm nguồn lực cho toàn bộ quy trình từ phát hiện người hiến tiềm năng, bảo quản, vận chuyển đến phẫu thuật ghép. Đồng thời, cần nghiên cứu chính sách hỗ trợ mai táng và an sinh cho gia đình người hiến theo hướng nhân văn, minh bạch.

Thứ ba, xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia đồng bộ, quản lý thông tin người đăng ký hiến, các cơ sở thực hiện ghép và danh sách người có nhu cầu nhận tạng, bảo đảm khả năng kết nối nhanh chóng khi xuất hiện nguồn hiến phù hợp.

Thứ tư, cụ thể hóa hợp tác quốc tế thành kế hoạch hành động đến năm 2030 trên cơ sở bản ghi nhớ giữa Trung tâm Điều phối Quốc gia và phía Tây Ban Nha, kèm cơ chế sơ kết, tổng kết và đánh giá định kỳ hằng năm.

Đánh giá cao kinh nghiệm của Tây Ban Nha, Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên cho rằng mô hình của quốc gia này có nhiều điểm đáng tham khảo, với cơ quan điều phối quốc gia có thẩm quyền rõ ràng, mạng lưới chuyên nghiệp, cơ chế tài chính bền vững và hệ thống kiểm soát chất lượng chặt chẽ. Việt Nam cần nghiên cứu, vận dụng phù hợp với điều kiện thực tế để phát triển hoạt động hiến, ghép tạng an toàn, hiệu quả, đặt lợi ích của người bệnh và xã hội lên hàng đầu.

Kinh nghiệm Tây Ban Nha và yêu cầu tăng cường hợp tác quốc tế

Đại sứ Đặc mệnh toàn quyền Vương quốc Tây Ban Nha tại Việt Nam Carmen Cano De Lasala nhấn mạnh, tọa đàm đánh dấu bước tiến quan trọng trong hợp tác y tế giữa hai nước, đặc biệt trong phát triển hệ thống hiến, điều phối và ghép tạng tại Việt Nam.

Theo Đại sứ, trong gần 50 năm kể từ khi ban hành Luật về ghép tạng năm 1979, Tây Ban Nha từng bước xây dựng hệ thống hiến, ghép tạng trở thành hình mẫu được nhiều quốc gia tham khảo. Nước này hiện có tỷ lệ hiến tạng cao nhất thế giới, gấp hai lần mức trung bình của Liên minh châu Âu, đồng thời đứng thứ hai thế giới về số ca ghép tạng.

Thành công của Tây Ban Nha dựa trên hai trụ cột chính: hệ thống pháp luật được điều chỉnh phù hợp với tiến bộ khoa học, công nghệ và Hệ thống Y tế Quốc gia bảo đảm người bệnh có cơ hội tiếp cận ghép tạng, không bị phân biệt đối xử.

Trong đó, Tổ chức Ghép tạng Quốc gia Tây Ban Nha đóng vai trò then chốt trong phối hợp giữa chính quyền trung ương, địa phương và mạng lưới các nhóm chuyên trách tại bệnh viện. Hoạt động hiến tạng được thực hiện trên nguyên tắc tự nguyện, không thù lao, không vì mục đích lợi nhuận.

Đại sứ Carmen Cano De Lasala cũng nhấn mạnh vai trò của đào tạo đội ngũ điều phối chuyên trách, nhất là kỹ năng tiếp cận, trao đổi với gia đình người hiến. Nhờ đó, tỷ lệ đồng ý hiến tạng tại Tây Ban Nha đạt khoảng 75-80%. Bên cạnh đó, quốc gia này chú trọng phối hợp thường xuyên với truyền thông và mở rộng hợp tác quốc tế.

Đại sứ bày tỏ mong muốn tăng cường sự tham gia của Tổ chức Ghép tạng Quốc gia Tây Ban Nha tại Đông Nam Á, lấy Việt Nam làm đầu mối kết nối, thúc đẩy chia sẻ kinh nghiệm, thực hành tốt và xây dựng quan hệ hợp tác bền vững giữa các chuyên gia hai nước.

Làm rõ trách nhiệm điều phối, tháo gỡ vướng mắc về tài chính và vận chuyển tạng

Phó Cục trưởng Cục Quản lý Khám, chữa bệnh, Bộ Y tế, TS.BS Nguyễn Trọng Khoa cho rằng, bên cạnh việc hoàn thiện quy định về đối tượng hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người, cơ chế tài chính và tổ chức điều phối là những nội dung cần được quan tâm trong quá trình sửa đổi luật.

Việt Nam đã thực hiện hơn 11.000 ca ghép tạng, gồm ghép tim, gan, thận và phổi. Tuy nhiên, quá trình triển khai còn vướng mắc về điều kiện hoạt động của cơ sở ghép, kinh phí vận động và điều phối, xác định chết não, vận chuyển, bảo quản tạng cũng như chế độ hỗ trợ người hiến.

Theo ông Nguyễn Trọng Khoa, việc sửa đổi quy định cần tạo điều kiện để các cơ sở y tế phát triển hoạt động ghép tạng, đồng thời bảo đảm nguồn lực cho các khâu trong quy trình hiến, ghép. Dự thảo luật cũng hướng tới tăng cường vai trò của cơ quan điều phối quốc gia, hoàn thiện hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu, bảo đảm công khai, minh bạch và công bằng trong điều phối tạng.

Một yêu cầu cấp thiết khác là đồng bộ quy định pháp luật và quy chế phối hợp giữa ngành Y tế, hàng không cùng các cơ quan chức năng để rút ngắn thời gian vận chuyển, đáp ứng yêu cầu chuyên môn. Chính sách dành cho gia đình người hiến cần xem xét việc hỗ trợ, bồi hoàn chi phí thực tế hoặc thu nhập bị mất do tham gia hiến tạng, bảo đảm tính nhân văn nhưng không biến việc hiến tạng thành hoạt động mua bán.

Từ thực tiễn điều phối, PGS.TS Đồng Văn Hệ, Phó Giám đốc Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, Giám đốc Trung tâm Điều phối Quốc gia về ghép bộ phận cơ thể người, cho biết nhiều cơ sở quan tâm đến kỹ thuật ghép tạng nhưng vấn đề nguồn tạng hiến vẫn là thách thức lớn.

Theo số liệu ông Hệ chia sẻ tại tọa đàm, năm 2025 có 66 người chết não hiến tặng mô, tạng; từ đầu năm 2026 đến thời điểm diễn ra tọa đàm có 57 trường hợp. Tỷ lệ hiến tạng từ người chết não tại Việt Nam chỉ khoảng 0,6 trường hợp trên một triệu dân, thuộc nhóm rất thấp trong các quốc gia có thống kê.

Luật sư Phạm Văn Học, thành viên Hội đồng Y khoa Quốc gia, Phó Chủ tịch Hiệp hội Bệnh viện tư nhân Việt Nam, chủ tịch Hội đồng thành viên, Tổng Giám đốc Hệ thống Y tế Hùng Vương cho rằng sau 20 năm ban hành, Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác đã bộc lộ những bất cập cần được giải quyết. Một trong những ưu tiên là xác định rõ địa vị pháp lý, chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền của Trung tâm Điều phối Quốc gia, đồng thời quy định trách nhiệm phối hợp giữa các bộ, ngành và địa phương.

Theo ông Học, điều phối hiến, ghép tạng liên quan đến nhiều lĩnh vực như y tế, công an, quân đội, giao thông đường bộ, đường thủy và hàng không, do đó cần cơ chế điều hành thống nhất ở cấp quốc gia. Luật cũng cần quy định rõ người đại diện hợp pháp có quyền quyết định trong trường hợp người chết não hiến tạng, cũng như phương án xử lý khi các thành viên gia đình có ý kiến khác nhau, tránh làm chậm quá trình lấy và vận chuyển tạng.

Ông Học dẫn chứng một trường hợp hiến tạng tại Gia Lai khoảng một tuần trước tọa đàm. Trong quá trình vận chuyển tạng ra Hà Nội và Huế, ê-kíp gặp khó khăn về thủ tục kiểm tra an ninh tại sân bay, yêu cầu vô khuẩn và xử lý kiện hành lý quá khổ. Những vướng mắc phát sinh trong khi thời gian bảo quản tạng có giới hạn.

Do hành trình từ Pleiku đến Huế bằng đường bộ mất khoảng 12 giờ, còn phương án đi máy bay phải nối chuyến qua TP.HCM, quả tim của người hiến không thể được sử dụng để ghép do thời gian vận chuyển vượt quá giới hạn chuyên môn cho phép. Phương án thuê chuyên cơ hoặc trực thăng với chi phí ước tính 200-250 triệu đồng được đặt ra, song chưa có cơ chế rõ ràng để huy động nguồn lực xã hội. Trong trường hợp này, hai quả thận và hai thùy gan đã được lấy để ghép cho bốn bệnh nhân.

Từ thực tế trên, luật sư Phạm Văn Học đề xuất hoàn thiện quy định về điều phối, phối hợp liên ngành, vận chuyển tạng và hỗ trợ gia đình người hiến; đồng thời xây dựng cơ chế huy động nguồn lực hợp pháp trong các tình huống khẩn cấp. Việc quy định rõ trách nhiệm và thẩm quyền của Trung tâm Điều phối Quốc gia, cùng nghĩa vụ phối hợp của các cơ quan liên quan, sẽ góp phần hạn chế bỏ lỡ cơ hội ghép tạng, nâng cao hiệu quả hoạt động hiến, ghép tại Việt Nam.

Các ý kiến tại tọa đàm cho thấy, phát triển bền vững hoạt động hiến, ghép tạng không chỉ phụ thuộc vào năng lực kỹ thuật của các bệnh viện mà còn cần một hành lang pháp lý đồng bộ, cơ chế điều phối hiệu quả, nguồn lực tài chính ổn định và hệ thống dữ liệu kết nối toàn quốc. Đây là những nền tảng quan trọng để mở rộng nguồn tạng hiến, bảo đảm công bằng trong tiếp cận ghép tạng và mang lại thêm cơ hội sống cho người bệnh.

Bộ Y tế đề xuất 18 tuổi được hiến tạng cho người trong gia đình, 25 tuổi cho người ngoài

SKĐS - Tại dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác do Bộ Y tế đang lấy ý kiến, đề xuất người từ đủ 18 tuổi được hiến bộ phận cơ thể khi còn sống cho thành viên gia đình; trong trường hợp hiến cho người không phải thành viên gia đình, người hiến phải từ đủ 25 tuổi.