SKĐS - Với bà Lài, hòa bình chưa bao giờ chạm đến phần linh thiêng nhất của tâm hồn vì người con trai tên Hòa nhập ngũ năm 17 tuổi mãi mãi nằm lại chiến trường ở tuổi 22 mà không rõ nơi an nghỉ. Sau ngày đón được di cốt con trai trở về, bà mới thanh thản nhắm mắt ở tuổi 105.

"Từ nhỏ tôi đã nghe bà nội gọi tên bác trong mỗi ngày rằm, mùng Một. Bà chỉ biết con mình nằm đâu đó trên đất Lào, nhưng không biết ở nơi nào. Mỗi lần thắp hương, bà lại nghẹn ngào: 'Hòa ơi, con đang ở đâu?'".

Đó là ký ức không thể quên của anh Nguyễn Công Quỳnh (đường 30/4, phường Phước Thắng, TP.HCM) về người bác ruột - liệt sĩ Nguyễn Công Hòa (Thanh Chương, Nghệ An), người nhập ngũ khi mới 17 tuổi.

Từ nhỏ, anh Nguyễn Công Quỳnh đã được nghe nhiều câu chuyện kể về người bác khiến anh cảm phục và ngưỡng mộ. Theo lời kể của gia đình, ngày ấy bác nhỏ người, chưa đủ cân nặng để nhập ngũ. Nhưng khát vọng được cầm súng đánh Mỹ quá lớn.

"Bác tôi đã tìm mọi cách để được khoác áo lính. Từ nhỏ gia đình vẫn kể bác phải cố gắng bằng được để đi bộ đội. Không đủ tiêu chuẩn nhưng bác quyết tâm xin đi chiến đấu. Khi khám sức khỏe, bác lén nhét mấy viên đá vào túi quần cho đủ cân nặng tiêu chuẩn để được ra trận", anh Nguyễn Công Quỳnh kể.

Năm 1973, khi mới 22 tuổi, liệt sĩ Nguyễn Công Hòa hy sinh trên đất Lào. Trước ngày lên đường, ông chỉ vừa có người yêu. Gia đình dự định sang dạm ngõ, nhưng người lính trẻ xin khất lại: "Giờ đi chiến tranh, chưa biết thế nào. Đợi hòa bình rồi con sẽ về cưới". 

Lời hẹn ấy mãi mãi không thể thực hiện. Suốt hơn 50 năm, gia đình chỉ nhận được giấy báo tử. Không có sơ đồ mộ. Không biết nơi an táng. Không một manh mối nào khác.

Sau ngày nhận giấy báo tử, cả gia đình không ngừng đi tìm. Người đau đáu nhất là mẹ của liệt sĩ. Ngày ấy không có xe máy, không có điện thoại, không có internet. Bà chỉ biết con mình hy sinh đâu đó trên đất Lào. Mỗi khi có đợt quy tập hài cốt liệt sĩ từ Lào về, bà lại nhờ người chở lên Nghĩa trang Trường Sơn rồi sang Nghĩa trang Đường 9 để dò hỏi. Đi hết lần này đến lần khác đều không thấy tên. Trong danh sách dài dằng dặc các liệt sĩ không có tên Nguyễn Công Hòa. Hỏi khắp nơi cũng không có thông tin gì.

Người con trai của bà - bố anh Nguyễn Công Quỳnh - cũng là một bệnh binh 71%, sau này mất khi anh Quỳnh mới 13 tháng tuổi. Hành trình tìm bác vẫn tiếp tục được người cháu nối tiếp.

Ông nội mất trong nỗi day dứt. Bà nội Phan Thị Lài suốt hơn một thế kỷ cuộc đời vẫn đau đáu mong tìm được con. Mẹ của anh Quỳnh nhiều lần lặn lội lên các nghĩa trang ở Quảng Trị mỗi khi có đợt quy tập hài cốt từ Lào về, nhưng tất cả đều vô vọng vì không có danh sách, không có hồ sơ.

"Bà nội tôi chỉ mong một lần được biết con nằm ở đâu để thắp nén hương. Nhưng ngày ấy thông tin gần như không có gì", anh Quỳnh nhớ lại.

Bước ngoặt đến vào năm 2023, trên trang web của Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam do nhà giáo Nguyễn Sỹ Hồ đăng tải, xuất hiện hình ảnh một ngôi mộ tại Nghĩa trang Đường 9 mang tên Nguyễn Công Hòa, đơn vị Sư đoàn 968.

Có tên, có phiên hiệu đơn vị nhưng không có quê quán, không có năm sinh. Không có bất kỳ thông tin định danh nào khác.

Ngay khi nhận được người quen báo tin, anh Quỳnh lập tức vào Quảng Trị. Tại Nghĩa trang Đường 9, anh phát hiện ngôi mộ số 22 mang tên Nguyễn Công Hòa nhưng toàn bộ hồ sơ quy tập trước năm 1995 đã thất lạc, không còn bất cứ giấy tờ nào chứng minh ngôi mộ đó thuộc về ai.

Anh tiếp tục đến Sư đoàn 968 để tra cứu hồ sơ. Ở đây chỉ có hai liệt sĩ cùng tên Nguyễn Công Hòa. Một người quê Yên Thành (Nghệ An), đã được xác định đầy đủ danh tính và an táng tại Nghĩa trang Trường Sơn. Người còn lại không còn thông tin quê quán. "Tôi gần như chắc chắn đó là bác mình", anh Quỳnh nhớ lại.

Đó là tia hy vọng đầu tiên sau hàng chục năm mòn mỏi. Anh lập tức làm hồ sơ đề nghị giám định ADN. Mẫu đối chứng ban đầu được lấy từ bà nội và người chị ruột của liệt sĩ. Nhưng sau gần một năm chờ đợi, mẫu của bà nội không còn đạt chất lượng do thời gian bảo quản mẫu quá dài. Khi ấy bà đã 104 tuổi. Gia đình phải lấy lại mẫu của người chị ruột.

Trong thời gian chờ đợi, anh Quỳnh nhiều lần ra Cục Người có công để hỏi thông tin. Hàng nghìn hồ sơ vẫn đang chờ giải quyết, anh hiểu mình chỉ có thể kiên nhẫn.

Sau đó, được sự hướng dẫn của Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam, anh viết thư gửi các cơ quan chức năng, trình bày hoàn cảnh của người mẹ già hơn 100 tuổi vẫn ngày đêm mong con. Ít tháng sau, gia đình nhận được tin vui.

Khoảng 26-27 tháng Chạp năm 2025, ThS Chu Thị Thủy, Viện Pháp y Quốc gia (một trong những đơn vị thực hiện xét nghiệm ADN hài cốt liệt sĩ trong chiến dịch 500 ngày đêm) gọi điện thông báo cho gia đình anh Quỳnh: "Kết quả ADN đã chính xác."

Anh Quỳnh lập tức chạy về báo tin cho bà nội, khi đó cả nhà ôm nhau khóc. Người mẹ già cũng khóc rất lâu rồi chỉ hỏi đúng một câu: "Khi nào đưa Hòa về?"

Bà chỉ còn một mong muốn cuối đời là được vào Quảng Trị, được thắp cho con trai một nén hương và đưa người lính trở về.

Ban đầu, gia đình dự định năm sau (2026) mới đưa hài cốt về quê nhưng sức khỏe của bà yếu đi rất nhanh, lo bà không kịp chờ. Anh Quỳnh khẩn thiết nhờ sự hỗ trợ của Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam cùng các cơ quan chức năng tỉnh Quảng Trị. Các thủ tục được hoàn tất trong thời gian ngắn. Liệt sĩ Nguyễn Công Hòa được đưa từ Nghĩa trang Đường 9 trở về an nghỉ tại Nghĩa trang liệt sĩ xã Thanh Văn (Nghệ An).

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, người con gái từng được người liệt sĩ Nguyễn Công Hòa yêu thương vẫn giữ một góc ký ức về người lính trẻ. Họ chưa kịp dạm ngõ, chưa một lời hẹn ước chính thức thì ông đã lên đường ra trận và mãi mãi không trở về. Ngày hài cốt liệt sĩ được đưa về quê hương sau hơn 50 năm, bà lặng lẽ từ Vinh trở về, đứng trước linh cữu thắp một nén hương tiễn biệt.

Một thời gian sau ngày đón di cốt con trai trở về, bà Lài thanh thản qua đời ở tuổi 105. Vậy là trước khi rời cõi đời, bà đã biết chính xác nơi con mình nằm lại. Tiếng gọi "Hòa ơi, con đang ở đâu?" đã không còn vang lên trong những đêm rằm, mùng Một nữa.

"May mắn nhất là bà đã kịp nhìn thấy bác trở về. Nếu chậm thêm một năm nữa, có lẽ bà không còn chờ được", anh Quỳnh nghẹn ngào.

Câu chuyện của gia đình anh chỉ là một trong hàng nghìn hành trình đi tìm hài cốt liệt sĩ trên khắp cả nước. Nhưng đó cũng là minh chứng rằng, dù thời gian đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, với sự kiên trì của thân nhân, sự hỗ trợ của các tổ chức và đặc biệt là sự tiến bộ của công nghệ giám định ADN, những người lính năm xưa vẫn có cơ hội trở về với gia đình, khép lại nỗi mong chờ kéo dài qua nhiều thế hệ.