Đừng chờ có triệu chứng mới đi xét nghiệm HIV
Nhiều người vẫn cho rằng chỉ khi xuất hiện các biểu hiện như sốt, nổi hạch, phát ban hay sụt cân mới cần xét nghiệm HIV. Thực tế, đây là một quan niệm không chính xác. Phần lớn người mới nhiễm HIV không có triệu chứng hoặc chỉ có những biểu hiện rất giống cảm cúm thông thường. Thậm chí, nhiều người không có bất kỳ dấu hiệu nào trong nhiều năm.
Cách duy nhất để biết một người có nhiễm HIV hay không là thực hiện xét nghiệm. Không thể dựa vào triệu chứng hay cảm giác khỏe mạnh để khẳng định tình trạng nhiễm HIV. Điều quan trọng là HIV không thể được phát hiện ngay sau khi phơi nhiễm. Từ khi virus xâm nhập cơ thể đến khi các xét nghiệm có thể phát hiện được sẽ cần một khoảng thời gian nhất định, được gọi là "thời kỳ cửa sổ".
Thời kỳ cửa sổ là gì?
Thời kỳ cửa sổ là khoảng thời gian từ lúc một người bị phơi nhiễm với HIV cho đến khi xét nghiệm có thể phát hiện được dấu hiệu của virus hoặc phản ứng miễn dịch của cơ thể đối với virus. Trong giai đoạn này, người đã nhiễm HIV vẫn có thể cho kết quả âm tính nếu xét nghiệm quá sớm. Đây được gọi là âm tính giả, nghĩa là kết quả âm tính nhưng người đó thực tế đã nhiễm HIV.
Thời kỳ cửa sổ không giống nhau giữa các loại xét nghiệm vì mỗi xét nghiệm tìm kiếm một dấu hiệu khác nhau của HIV. Có xét nghiệm phát hiện trực tiếp vật liệu di truyền của virus, có xét nghiệm phát hiện kháng nguyên của virus và cũng có xét nghiệm chỉ phát hiện kháng thể mà cơ thể tạo ra để chống lại HIV.
Xét nghiệm HIV tại Việt Nam đã được triển khai rộng rãi với nhiều hình thức khác nhau, giúp người dân dễ dàng tiếp cận dịch vụ phù hợp với nhu cầu.
HIV có thể được phát hiện sớm nhất sau bao lâu?
Xét nghiệm phát hiện sớm nhất hiện nay là xét nghiệm acid nucleic (NAT), còn gọi là xét nghiệm tải lượng virus hoặc xét nghiệm RNA HIV. Loại xét nghiệm này có thể phát hiện HIV khoảng 10 - 33 ngày sau khi phơi nhiễm, bởi nó tìm trực tiếp vật liệu di truyền của virus trong máu. Tuy nhiên, NAT có chi phí cao hơn và thường chỉ được chỉ định trong những trường hợp đặc biệt, chẳng hạn người vừa có nguy cơ rất cao hoặc có triệu chứng nghi ngờ nhiễm HIV cấp.
Phổ biến hơn trong thực hành lâm sàng hiện nay là xét nghiệm kháng nguyên/kháng thể thế hệ thứ tư. Xét nghiệm này có thể phát hiện kháng nguyên p24 – một loại protein của HIV xuất hiện sớm trong máu – cùng với kháng thể do cơ thể tạo ra để chống virus. Nếu được thực hiện bằng mẫu máu lấy từ tĩnh mạch tại cơ sở y tế, xét nghiệm thế hệ thứ tư thường có thể phát hiện HIV trong khoảng 18–45 ngày sau phơi nhiễm.
Đối với các test nhanh hoặc bộ tự xét nghiệm HIV chủ yếu phát hiện kháng thể, thời gian cửa sổ dài hơn. Các xét nghiệm này thường phát hiện HIV sau khoảng 23–90 ngày kể từ khi phơi nhiễm.
Vì sao các xét nghiệm lại có thời gian phát hiện khác nhau?
Sau khi xâm nhập vào cơ thể, HIV nhân lên rất nhanh. Ban đầu, lượng virus trong máu tăng lên nhưng hệ miễn dịch chưa kịp tạo ra kháng thể. Ở giai đoạn đầu này, chỉ những xét nghiệm tìm trực tiếp virus hoặc RNA của virus mới có khả năng phát hiện.
Khoảng vài tuần sau, cơ thể bắt đầu sản sinh kháng nguyên p24 với nồng độ đủ cao để được phát hiện. Sau đó, hệ miễn dịch mới tạo ra kháng thể chống HIV. Chính vì quá trình này diễn ra theo từng giai đoạn nên xét nghiệm RNA luôn phát hiện sớm nhất, tiếp theo là xét nghiệm kháng nguyên/kháng thể thế hệ thứ tư và cuối cùng là các xét nghiệm chỉ phát hiện kháng thể.
Nếu xét nghiệm quá sớm thì nên làm gì?
Một kết quả âm tính ngay sau khi có hành vi nguy cơ không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với việc chắc chắn không nhiễm HIV. Nếu xét nghiệm được thực hiện trong thời kỳ cửa sổ, bác sĩ có thể khuyến nghị xét nghiệm lại vào thời điểm phù hợp tùy theo loại xét nghiệm đã sử dụng và thời gian kể từ khi phơi nhiễm.
Người có nguy cơ cao nên trao đổi với nhân viên y tế nếu không chắc mình đã xét nghiệm đúng thời điểm hay chưa. Trong một số trường hợp, việc xét nghiệm lặp lại là cần thiết để khẳng định kết quả.
Đừng quên '72 giờ vàng' sau khi phơi nhiễm
Nếu bạn vừa trải qua một tình huống có nguy cơ lây nhiễm HIV, chẳng hạn quan hệ tình dục không sử dụng bao cao su với người có nguy cơ cao hoặc bị kim đâm, điều quan trọng nhất không phải là đi xét nghiệm ngay lập tức mà là tìm đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt.
Trong vòng 72 giờ sau phơi nhiễm, bác sĩ có thể chỉ định điều trị dự phòng sau phơi nhiễm (PEP). Đây là phác đồ thuốc kháng HIV kéo dài 28 ngày nhằm ngăn virus thiết lập nhiễm trùng trong cơ thể. Hiệu quả của PEP cao nhất khi được bắt đầu càng sớm càng tốt và không còn được khuyến cáo nếu đã quá 72 giờ kể từ thời điểm phơi nhiễm.
Sau khi hoàn thành PEP, người sử dụng vẫn cần được xét nghiệm HIV theo lịch hẹn để khẳng định kết quả.
Người đang sử dụng PrEP, xét nghiệm HIV định kỳ là yêu cầu bắt buộc để bảo đảm sử dụng thuốc an toàn và hiệu quả.
Ai nên xét nghiệm HIV định kỳ?
Tất cả mọi người từ 13–64 tuổi nên được xét nghiệm HIV ít nhất một lần trong đời như một phần của chăm sóc sức khỏe thường quy.
Những người có nguy cơ cao hơn, như người có nhiều bạn tình, nam quan hệ tình dục đồng giới, người sử dụng ma túy qua đường tiêm hoặc có bạn tình nhiễm HIV, nên xét nghiệm định kỳ theo tư vấn của nhân viên y tế, thường ít nhất mỗi năm một lần và có thể thường xuyên hơn tùy mức độ nguy cơ.
Đối với người đang sử dụng PrEP (dự phòng trước phơi nhiễm), xét nghiệm HIV định kỳ là yêu cầu bắt buộc để bảo đảm việc sử dụng thuốc an toàn và hiệu quả.
Ngày nay, với điều trị kháng virus (ARV) hiện đại, người nhiễm HIV có thể sống lâu, khỏe mạnh và duy trì chất lượng cuộc sống gần như người không nhiễm. Điều trị càng được bắt đầu sớm thì khả năng bảo vệ hệ miễn dịch càng cao. Khi người bệnh tuân thủ điều trị và đạt tải lượng virus dưới ngưỡng phát hiện, HIV sẽ không lây truyền qua đường tình dục cho bạn tình – nguyên tắc đã được chứng minh bằng nhiều nghiên cứu và được biết đến với thông điệp U=U (Undetectable = Untransmittable).
Vì vậy, xét nghiệm HIV không chỉ giúp phát hiện bệnh sớm mà còn mở ra cơ hội điều trị hiệu quả, bảo vệ sức khỏe của chính người nhiễm và góp phần giảm lây truyền trong cộng đồng.
Hiện nay, xét nghiệm HIV tại Việt Nam đã được triển khai rộng rãi với nhiều hình thức khác nhau, giúp người dân dễ dàng tiếp cận dịch vụ phù hợp với nhu cầu.
Xét nghiệm tại cơ sở y tế vẫn là hình thức phổ biến nhất. Người dân có thể đến các bệnh viện, trung tâm y tế, phòng khám chuyên khoa hoặc các cơ sở tư vấn và xét nghiệm HIV được cấp phép. Tùy theo thời điểm phơi nhiễm và chỉ định của bác sĩ, người bệnh có thể được thực hiện test nhanh HIV, xét nghiệm kháng nguyên/kháng thể thế hệ thứ tư hoặc các xét nghiệm chuyên sâu như xét nghiệm acid nucleic (NAT/RNA HIV) trong những trường hợp cần thiết.
Bên cạnh đó, xét nghiệm HIV tại cộng đồng cũng đang được mở rộng thông qua các tổ chức cộng đồng, cơ sở phòng, chống HIV/AIDS và các chương trình can thiệp. Hình thức này giúp tăng khả năng tiếp cận dịch vụ, đặc biệt đối với những nhóm có nguy cơ cao hoặc người ngại đến cơ sở y tế.
Ngoài ra, tự xét nghiệm HIV bằng bộ sinh phẩm đã được Bộ Y tế cấp phép cũng là một lựa chọn thuận tiện. Người sử dụng có thể tự lấy mẫu theo hướng dẫn và đọc kết quả tại nhà. Tuy nhiên, nếu kết quả tự xét nghiệm là dương tính, cần đến cơ sở y tế để được thực hiện các xét nghiệm khẳng định theo quy định trước khi chẩn đoán nhiễm HIV.
Người dân có thể đến đâu để xét nghiệm?
Người dân có thể thực hiện xét nghiệm HIV tại các bệnh viện đa khoa, bệnh viện chuyên khoa truyền nhiễm, trung tâm kiểm soát bệnh tật (CDC) các tỉnh, thành phố, trung tâm y tế quận/huyện, phòng khám ngoại trú điều trị HIV (OPC), các phòng khám tư nhân được cấp phép thực hiện xét nghiệm HIV và các điểm xét nghiệm HIV cộng đồng.
Đối với những người vừa có hành vi nguy cơ phơi nhiễm, đặc biệt trong vòng 72 giờ, cần đến ngay cơ sở y tế có cung cấp dịch vụ điều trị dự phòng sau phơi nhiễm (PEP) để được bác sĩ đánh giá và chỉ định điều trị nếu cần. Không nên chờ đến khi có triệu chứng hoặc chờ đủ thời gian xét nghiệm mới đi khám vì có thể bỏ lỡ "thời gian vàng" để dự phòng lây nhiễm.
Điều quan trọng là người dân nên lựa chọn các cơ sở y tế hoặc điểm xét nghiệm được cấp phép để bảo đảm chất lượng xét nghiệm, được tư vấn đầy đủ trước và sau xét nghiệm, đồng thời được kết nối điều trị hoặc dự phòng kịp thời khi cần thiết.
Mời bạn xem thêm video:
Xét nghiệm HIV tại cộng đồng và tự xét nghiệm.
