HIV đã được kiểm soát rất tốt, nhưng chưa có thuốc chữa khỏi hoàn toàn
HIV (Human Immunodeficiency Virus) là virus gây suy giảm miễn dịch ở người. Nếu không được điều trị, virus sẽ tấn công các tế bào miễn dịch CD4, làm suy yếu khả năng chống lại bệnh tật của cơ thể và có thể tiến triển thành AIDS.
Trong hơn ba thập kỷ qua, sự ra đời của liệu pháp kháng virus (ARV – Antiretroviral Therapy) đã làm thay đổi hoàn toàn việc điều trị HIV. Người nhiễm HIV hiện nay có thể sống lâu dài, duy trì sức khỏe tốt và gần như không làm lây truyền virus qua đường tình dục nếu tải lượng virus được kiểm soát dưới ngưỡng phát hiện.
Tuy nhiên, theo CDC Hoa Kỳ và WHO, hiện nay vẫn chưa có phương pháp điều trị nào được công nhận có thể loại bỏ hoàn toàn HIV khỏi cơ thể người bệnh. Một khi đã nhiễm HIV, virus vẫn tồn tại trong cơ thể suốt đời, dù có thể bị kiểm soát rất hiệu quả bằng thuốc ARV. Hiện chưa có phương pháp chữa khỏi HIV. Tuy nhiên, điều trị HIV có thể giúp kiểm soát virus, bảo vệ sức khỏe người bệnh và ngăn ngừa lây truyền.
Vì sao HIV rất khó chữa khỏi?
Một trong những lý do lớn nhất khiến HIV chưa thể được chữa khỏi hoàn toàn là khả năng "ẩn náu" của virus. Sau khi xâm nhập cơ thể, HIV không chỉ nhân lên trong máu mà còn chèn vật liệu di truyền của mình vào ADN của một số tế bào miễn dịch. Những tế bào này tạo thành các "ổ chứa virus tiềm ẩn" (latent reservoirs).
Các ổ chứa này có thể tồn tại nhiều năm, thậm chí hàng chục năm mà không bị hệ miễn dịch phát hiện. Theo Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH), ngay cả khi tải lượng virus trong máu giảm xuống mức không phát hiện được, HIV vẫn có thể tồn tại trong các ổ chứa tiềm ẩn. Khi ngừng điều trị, virus thường tái hoạt động và tăng sinh trở lại. Đây được xem là rào cản lớn nhất đối với mọi nỗ lực tìm kiếm phương pháp chữa khỏi HIV.
Mặc dù chưa chữa khỏi HIV, thuốc ARV đã mang lại hiệu quả rất lớn. Theo WHO, người bệnh được chẩn đoán sớm và điều trị ARV đều đặn có thể đạt tải lượng virus dưới ngưỡng phát hiện, giúp duy trì tuổi thọ gần tương đương dân số chung. Một khái niệm quan trọng hiện nay là U=U (Undetectable = Untransmittable), nghĩa là "Không phát hiện = Không lây truyền". Điều này có nghĩa là người nhiễm HIV đang điều trị hiệu quả và duy trì tải lượng virus dưới ngưỡng phát hiện sẽ không lây HIV cho bạn tình qua đường tình dục.
Hiện chưa có phương pháp chữa khỏi HIV. Tuy nhiên, điều trị HIV có thể giúp kiểm soát virus, bảo vệ sức khỏe người bệnh và ngăn ngừa lây truyền.
Đã từng có người được chữa khỏi HIV hay chưa?
Câu trả lời là có, nhưng rất hiếm. Trong hơn 40 năm của đại dịch HIV, chỉ có một số ít trường hợp được xác nhận đã khỏi HIV hoặc đạt tình trạng thuyên giảm kéo dài sau các can thiệp y khoa đặc biệt. Trường hợp nổi tiếng nhất là Timothy Ray Brown, thường được gọi là "Bệnh nhân Berlin". Ông mắc HIV đồng thời bị bệnh bạch cầu và được ghép tế bào gốc từ người hiến có đột biến gen CCR5-delta32 – một đột biến giúp ngăn HIV xâm nhập tế bào miễn dịch. Sau ghép tế bào gốc, HIV không còn được phát hiện trong cơ thể ông và không tái xuất hiện dù ngừng thuốc ARV.
Sau đó, một số trường hợp tương tự như "Bệnh nhân London", "Bệnh nhân Düsseldorf" và một số bệnh nhân khác cũng được ghi nhận. Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh rằng ghép tế bào gốc là thủ thuật có nguy cơ tử vong cao, chỉ được chỉ định điều trị các bệnh ung thư máu nghiêm trọng. Đây không phải phương pháp có thể áp dụng rộng rãi cho hàng triệu người sống chung với HIV.
Các nhà khoa học đang nghiên cứu những hướng chữa khỏi HIV nào?
Hiện nay, nghiên cứu chữa khỏi HIV đang tập trung vào hai mục tiêu chính:
Chữa khỏi hoàn toàn (Sterilizing Cure): Đây là mục tiêu loại bỏ hoàn toàn HIV khỏi cơ thể. Nếu đạt được, người bệnh sẽ không còn virus trong cơ thể và không cần điều trị ARV nữa. Tuy nhiên, mục tiêu này hiện vẫn là thách thức rất lớn do sự tồn tại của các ổ chứa virus tiềm ẩn.
Chữa khỏi chức năng (Functional Cure): Đây là hướng tiếp cận được nhiều nhà khoa học đánh giá thực tế hơn trong giai đoạn hiện nay. Người bệnh vẫn có thể còn một lượng HIV rất nhỏ trong cơ thể nhưng virus được kiểm soát lâu dài mà không cần tiếp tục dùng thuốc ARV. Nói cách khác, HIV tồn tại nhưng không gây bệnh và không tái hoạt động. Theo NIH, phần lớn các chương trình nghiên cứu hiện nay đang hướng đến mục tiêu đạt được sự kiểm soát virus kéo dài sau khi ngừng điều trị.
Những công nghệ mới nào đang được kỳ vọng?
Nhiều công nghệ tiên tiến đang được nghiên cứu nhằm tiến gần hơn tới mục tiêu chữa khỏi HIV:
Chỉnh sửa gen: Các công nghệ như CRISPR đang được nghiên cứu để cắt bỏ ADN của HIV đã tích hợp trong tế bào người hoặc thay đổi các gen giúp HIV xâm nhập tế bào.
Liệu pháp kháng thể trung hòa diện rộng (bNAbs): Đây là các kháng thể có khả năng nhận diện và vô hiệu hóa nhiều chủng HIV khác nhau. Một số thử nghiệm cho thấy chúng có thể giúp kéo dài thời gian kiểm soát virus mà không cần dùng ARV hằng ngày.
Chiến lược "Shock and Kill": Các nhà khoa học sử dụng thuốc để đánh thức HIV đang ngủ yên trong các ổ chứa tiềm ẩn, sau đó dùng hệ miễn dịch hoặc các liệu pháp khác để tiêu diệt các tế bào nhiễm virus.
Chiến lược "Block and Lock": Ngược lại với "Shock and Kill", phương pháp này tìm cách khóa vĩnh viễn HIV trong trạng thái ngủ yên để virus không thể tái hoạt động.
Công nghệ mRNA: Sau thành công của vaccine COVID-19, công nghệ mRNA cũng đang được ứng dụng trong nghiên cứu HIV. Một số nghiên cứu công bố gần đây cho thấy mRNA có thể giúp phát hiện và bộc lộ HIV đang ẩn trong các tế bào miễn dịch, mở ra hướng tiếp cận mới trong tương lai. Tuy nhiên, tất cả các công nghệ trên vẫn đang trong giai đoạn nghiên cứu hoặc thử nghiệm lâm sàng và chưa trở thành phương pháp điều trị tiêu chuẩn.
Nhờ thuốc ARV hiện đại, HIV đã trở thành một bệnh mạn tính có thể kiểm soát được.
Người nhiễm HIV hiện nay nên làm gì?
Trong khi chờ đợi những đột phá mới, điều quan trọng nhất đối với người nhiễm HIV là điều trị ARV sớm và duy trì đều đặn. Mọi người nên bắt đầu điều trị ngay sau khi được chẩn đoán HIV, bất kể số lượng tế bào CD4 hay giai đoạn bệnh.
Việc tuân thủ điều trị giúp:
- Duy trì sức khỏe lâu dài.
- Ngăn ngừa tiến triển sang AIDS.
- Giảm nguy cơ mắc các bệnh nhiễm trùng cơ hội.
- Ngăn ngừa lây truyền HIV cho bạn tình.
- Cải thiện chất lượng cuộc sống.
Nhiều nghiên cứu cho thấy người được chẩn đoán sớm và điều trị hiệu quả có thể có tuổi thọ gần tương đương người không nhiễm HIV.
Đến thời điểm hiện nay, HIV vẫn chưa thể được chữa khỏi hoàn toàn bằng các phương pháp điều trị thông thường. Tuy nhiên, nhờ thuốc ARV hiện đại, HIV đã trở thành một bệnh mạn tính có thể kiểm soát được. Một số trường hợp đặc biệt đã được ghi nhận khỏi HIV sau ghép tế bào gốc, nhưng đây chưa phải giải pháp khả thi cho cộng đồng. Trong khi đó, các nghiên cứu về chỉnh sửa gen, kháng thể trung hòa diện rộng, công nghệ mRNA và các chiến lược tác động vào ổ chứa virus đang mang lại nhiều hy vọng.
Cho đến khi có phương pháp chữa khỏi thực sự, điều trị ARV sớm, tuân thủ điều trị và xét nghiệm định kỳ vẫn là chìa khóa giúp người sống chung với HIV có cuộc sống khỏe mạnh, lâu dài và an toàn.
Mời độc giả xem thêm:
