Hơn 40 năm kể từ khi được phát hiện, HIV giờ trở thành bệnh mạn tính có thể kiểm soát ở phần lớn người bệnh, nhờ điều trị bằng thuốc kháng retrovirus (ART). Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), đến cuối năm 2025 có khoảng 41 triệu người đang sống chung với HIV trên toàn cầu. Trong năm 2025 vẫn ghi nhận khoảng 1,2 triệu ca nhiễm mới và 570.000 ca tử vong, cho thấy dịch HIV vẫn là vấn đề y tế cần ưu tiên.
Tuy vậy, WHO cũng ghi nhận nhiều tiến bộ khi 88% người nhiễm HIV đã biết tình trạng của mình, 89% trong số đó được điều trị ART và 95% người điều trị đạt tải lượng virus dưới ngưỡng phát hiện. Đây là nền tảng quan trọng để hướng tới mục tiêu 95-95-95 và chấm dứt AIDS như một mối đe dọa sức khỏe cộng đồng vào năm 2030.
HIV và AIDS không phải là một
Nhiều người vẫn nhầm lẫn HIV và AIDS là cùng một khái niệm. HIV (Human Immunodeficiency Virus) là virus gây suy giảm miễn dịch ở người. Sau khi xâm nhập, virus tấn công các tế bào miễn dịch, làm suy yếu khả năng bảo vệ của cơ thể. Trong khi đó, AIDS (Acquired Immunodeficiency Syndrome) là giai đoạn tiến triển nặng của nhiễm HIV, khi hệ miễn dịch bị tổn thương nghiêm trọng và người bệnh dễ mắc các bệnh nhiễm trùng cơ hội hoặc một số loại ung thư.
Theo WHO, HIV giai đoạn nặng được xác định khi số lượng tế bào CD4 dưới 200 tế bào/mm³ hoặc người bệnh ở giai đoạn lâm sàng 3 hoặc 4. Trẻ dưới 5 tuổi nhiễm HIV đều được coi là thuộc nhóm HIV giai đoạn nặng và cần được điều trị sớm.
Hiện chưa có thuốc chữa khỏi HIV, nhưng điều trị ART có thể kiểm soát virus hiệu quả, giúp người bệnh duy trì sức khỏe và tuổi thọ gần tương đương người không nhiễm HIV nếu được điều trị kịp thời.
Điều trị ART giúp người nhiễm HIV sống khỏe mạnh.
HIV lây truyền qua những đường nào?
WHO cho biết, HIV lây truyền qua một số dịch cơ thể như máu, tinh dịch, dịch âm đạo và sữa mẹ. Ba con đường lây truyền chính gồm:
- Quan hệ tình dục không an toàn với người nhiễm HIV.
- Dùng chung kim tiêm hoặc dụng cụ tiêm chích có dính máu.
- Lây truyền từ mẹ sang con trong thai kỳ, khi sinh hoặc cho con bú nếu không được dự phòng.
Ngược lại, HIV không lây qua các tiếp xúc thông thường như ôm, bắt tay, hôn xã giao, dùng chung bát đũa, thức ăn, nước uống hay các sinh hoạt hằng ngày. Hiểu đúng về đường lây truyền không chỉ giúp phòng bệnh hiệu quả mà còn góp phần giảm kỳ thị và phân biệt đối xử với người nhiễm HIV.
Triệu chứng HIV thay đổi theo từng giai đoạn
Ở giai đoạn đầu, nhiều người hoàn toàn không có triệu chứng. Một số trường hợp có biểu hiện giống cúm như sốt, đau họng, đau đầu hoặc phát ban. Đây cũng là thời điểm khả năng lây truyền virus khá cao. Khi bệnh tiến triển, người bệnh có thể xuất hiện nổi hạch, sụt cân, sốt kéo dài, tiêu chảy hoặc ho kéo dài.
Nếu không được điều trị, hệ miễn dịch tiếp tục suy giảm, làm tăng nguy cơ mắc các bệnh nhiễm trùng cơ hội như lao, viêm màng não do nấm Cryptococcus, viêm phổi, đồng thời tăng nguy cơ một số ung thư như sarcoma Kaposi hoặc u lympho.
Hành vi nào có nguy cơ nhiễm HIV cao hơn?
Theo WHO, nguy cơ nhiễm HIV tăng lên ở những người có các hành vi hoặc yếu tố sau:
- Quan hệ tình dục không sử dụng bao cao su.
- Mắc các bệnh lây truyền qua đường tình dục.
- Dùng chung kim tiêm.
- Lạm dụng rượu bia hoặc ma túy dẫn đến hành vi tình dục nguy cơ.
- Tiếp nhận truyền máu hoặc can thiệp y tế không bảo đảm an toàn.
- Nhân viên y tế bị kim đâm hoặc tiếp xúc với máu nhiễm HIV trong quá trình làm việc.
Việc nhận diện đúng các yếu tố nguy cơ giúp mỗi người chủ động lựa chọn biện pháp dự phòng phù hợp.
Xét nghiệm sớm giúp điều trị kịp thời
WHO khuyến cáo mọi người có nguy cơ nên xét nghiệm HIV định kỳ. Hiện nay, nhiều xét nghiệm nhanh có thể cho kết quả ngay trong ngày, giúp người bệnh sớm tiếp cận điều trị. Tuy nhiên, mọi kết quả dương tính từ xét nghiệm sàng lọc đều cần được khẳng định theo quy trình chuyên môn trước khi bắt đầu điều trị.
WHO cũng lưu ý về "giai đoạn cửa sổ" - khoảng thời gian sau khi nhiễm nhưng cơ thể chưa tạo đủ kháng thể để xét nghiệm phát hiện. Trong giai đoạn này, người nhiễm vẫn có thể cho kết quả âm tính dù đã mang virus và vẫn có khả năng lây truyền. Vì vậy, nếu vừa có hành vi nguy cơ, người dân cần xét nghiệm lại theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Đối với trẻ dưới 18 tháng tuổi sinh từ mẹ nhiễm HIV, cần thực hiện xét nghiệm virus học thay vì xét nghiệm kháng thể để chẩn đoán chính xác.
HIV hoàn toàn có thể phòng ngừa
WHO khẳng định HIV là bệnh có thể phòng ngừa bằng nhiều biện pháp kết hợp, bao gồm:
- Sử dụng bao cao su đúng cách khi quan hệ tình dục.
- Xét nghiệm HIV định kỳ đối với người có nguy cơ.
- Không dùng chung kim tiêm.
- Tham gia các chương trình giảm tác hại dành cho người sử dụng ma túy bằng đường tiêm.
- Điều trị dự phòng lây truyền từ mẹ sang con.
Ngoài ra, dự phòng bằng thuốc ngày càng đóng vai trò quan trọng:
PrEP (dự phòng trước phơi nhiễm) là việc người chưa nhiễm HIV nhưng có nguy cơ cao sử dụng thuốc kháng virus để giảm nguy cơ mắc bệnh. Hiện nay có nhiều lựa chọn như thuốc uống chứa tenofovir hoặc các thuốc tiêm tác dụng kéo dài.
Trong khi đó, PEP (dự phòng sau phơi nhiễm) được sử dụng sau khi có nguy cơ tiếp xúc với HIV và cần được bắt đầu càng sớm càng tốt theo chỉ định của bác sĩ để đạt hiệu quả tối ưu.
Điều trị ART giúp người nhiễm HIV sống khỏe mạnh
Điều trị bằng thuốc kháng retrovirus đã thay đổi hoàn toàn tiên lượng của người nhiễm HIV. ART giúp ức chế sự nhân lên của virus, giảm tải lượng virus trong máu, phục hồi miễn dịch và giảm nguy cơ mắc các bệnh nhiễm trùng cơ hội. Nhờ đó, nhiều người nhiễm HIV có thể học tập, làm việc, sinh hoạt và có tuổi thọ gần tương đương người không nhiễm HIV nếu được điều trị sớm và tuân thủ thuốc.
WHO cũng nhấn mạnh thông điệp "Không phát hiện = Không lây truyền" (U=U). Người nhiễm HIV điều trị hiệu quả và duy trì tải lượng virus dưới ngưỡng phát hiện sẽ không lây truyền HIV qua đường tình dục cho bạn tình. Điều này khẳng định điều trị không chỉ mang lại lợi ích cho người bệnh mà còn là một trong những biện pháp phòng ngừa HIV hiệu quả ở cấp cộng đồng.
Bên cạnh các phác đồ hiện có, nhiều loại thuốc tác dụng kéo dài và các phương pháp điều trị mới đang tiếp tục được nghiên cứu nhằm giúp người bệnh thuận tiện hơn trong việc duy trì điều trị lâu dài.
Theo WHO, HIV vẫn là thách thức lớn đối với sức khỏe toàn cầu, song những thành tựu trong xét nghiệm, điều trị và dự phòng cho thấy mục tiêu kiểm soát dịch bệnh là hoàn toàn khả thi. Chiến lược toàn cầu về HIV giai đoạn 2022-2030 tập trung mở rộng tiếp cận xét nghiệm, điều trị, dự phòng, giảm bất bình đẳng trong chăm sóc sức khỏe và ưu tiên các nhóm có nguy cơ cao. Cùng với việc giảm kỳ thị và tăng cường tiếp cận dịch vụ y tế, đây là những giải pháp quan trọng để hướng tới mục tiêu chấm dứt AIDS như một mối đe dọa đối với sức khỏe cộng đồng vào năm 2030.
Mời bạn xem thêm video:
Ba con đường lây nhiễm HIV/AIDS và các cách phòng tránh.
