Thế nhưng, không trang bị còi, đèn, hệ thống phanh không đảm bảo, người điều khiển lại thiếu cẩn trọng và kém am hiểu về Luật Giao thông, nên hàng chục ngàn chiếc công nông độ chế đang tiềm ẩn nhiều hiểm nguy, hàng chục người đã tử vong, hàng trăm người vĩnh viễn nằm liệt giường, nhiều gia đình tán gia bại sản khi sự cố đáng tiếc xảy ra.
Xe công nông cơi nới, độ chế chạy rầm rầm trên Quốc lộ 26 ở Tây Nguyên.
Bần cùng vì sơ xuất
Hơn một tháng đã trôi qua, nhưng nét bàng hoàng, buồn tiếc vẫn hằn trên khuôn mặt của nhiều người nông dân ở Làng Ó (xã An Trung, huyện Kông Chro, Gia Lai). Buổi sáng 6/7/2018 với Làng Ó là ngày định mệnh, đầy ám ảnh.
Ngước nhìn tấm di ảnh của Đinh Khanh, cha của Khanh là ông Đinh Minh thổn thức cũng là tự an ủi mình: Thôi, xem như nó xấu số vậy chứ không thì ray rứt mãi trong buồn đau. Mới 13 tuổi, Khanh theo người lớn lên ruộng rẫy trong những ngày hè với tâm trạng đầy háo hức nhưng không ngờ đó cũng là ngày cuối cùng của cháu. Xưa nay dân làng vùng sâu, vùng xa của mình hoạt động bằng xe công nông (hay còn gọi là máy kéo) là chính. Công nông chở người, chở lương thực, chở nông cụ, chở củi... công nông làm tuốt. Có khi cũ kỹ rồi, cứ nổ được máy và chạy, là dùng thôi. Khi công nông chở người cũng chen chúc cho chật ních mới thôi, khi nào nghe tiếng nổ ì ì thì vài người nhảy bớt xuống và chạy tiếp.
Nhễ nhại mồ hôi trên chiếc giường cũ kỹ, Đinh H. miệng méo xệch, thở hắt ra đầy khó nhọc mong ước: Mình may mắn thoát chết trong vụ tai nạn ngày 6/7 ở Làng Ó nhưng giờ đi lại không được. Có lẽ phải tập luyện dài dài, gãy chân, dập xương khắp nơi. Mong buôn làng vùng sâu mình sẽ không còn chở quá tải bằng công nông nữa. Bởi chính chủ quan nên tinh mơ ngày 6/7, Lê Minh Triều dùng xe công nông không số hiệu, phanh mất ma sát, không còi, đã cũ nát chở theo 22 người Làng Ó đi rẫy. Xe vừa chuyển bánh được một đoạn thì ì ạch. Đúng lúc ấy, xe tải mang biển kiểm soát 78C-077.42 do Đặng Ngọc Thuận điều khiển tông thẳng vào làm 22 người trên xe công nông văng ra đường. Cú tông mạnh làm 2 người tử vong, 20 người bị thương nặng. Nhiều người đến nay vẫn cơ cực từng ngày khát tìm sự khỏe mạnh như trước kia. Đinh H. bảo: Trong số 20 người bị thương có 6 người thương rất nặng, phải bán hết của cải vật chất mới hy vọng phục hồi được sức khỏe. Có người phải chạy vạy vay mượn của họ hàng nữa nhưng tình trạng sức khỏe vẫn không tiến triển được bao nhiêu cả.
Dở dang mọi chuyện vì không làm chủ được chiếc xe đã mòn vẹt hết hệ thống phanh, Đinh Lêu (xã Ea Lai, huyện Ma Đ’rắc, Đăk Lăk ) giờ chỉ còn biết phụ giúp gia đình những việc lặt vặt. Lêu tiếc nuối, bộc bạch rằng: Tham một ly, đi cả đời. Biết xe quá cũ, hỏng nhiều thứ rồi nhưng mình vẫn cố chất đầy bắp lên để chạy thêm vài chuyến rồi đi tu sửa. Mấy chuyến chở củi trước đó xe đã liên tục trở chứng rồi những cảm nhận xe vẫn chạy được. Không ngờ khi xuống dốc, xe lao vùn vụt, hàng hóa và người văng xuống mặt đường. Mình bị đứt một bàn tay và dập chân, giờ chân vẫn bị liệt, chỉ quét dọn và coi nhà thôi không làm được gì nữa. Bị tai nạn do xe công nông cũ, xe chất quả tải rồi mất phanh gây nên ở các huyện vùng sâu của Đăk Lăk này cũng nhiều vô kể. Có lúc người dân cũng thấy giật mình trước các tai nạn nhưng khi vào mùa đi rẫy thì lại quên hết, chỉ nghĩ sao tiện lợi trước mắt là làm thôi.
Khó khăn trong đường sinh đẻ nên nhọc nhằn lắm ông Trần Văn Tùng (ở xã Ia Khươl, huyện Chư Păh, tỉnh Gia Lai) mới có được Trần Quốc Thắng nhưng từ lần đi nhờ xe công nông độ chế của hàng xóm lên rẫy, Thắng phải nằm liệt cho đến nay. Đó là vụ tai nạn thảm khốc xảy ra từ năm 2015 tại xã Ia Khươl làm 14 người trên một xe công nông bị hất xuống đường khiến 5 người tử vong, 9 người còn lại bị thương nặng. Ông Tùng đau đớn cho biết: Bán hết tài sản, chạy chữa từ Nam ra Bắc suốt 3 năm nay nhưng vẫn không tiến triển được bao nhiêu cả. Giờ cứ phải vừa điều trị vừa cầu mong vậy thôi.
Nhiều xe máy chở nông sản cũng được độ chế, rất hiểm nguy khi tham gia giao thông.
Đủ kiểu độ chế, cơi nới
Nhiều kiểu xe công nông được thiết kế nhỏ gọn, có chiều cao của thùng xe phù hợp với công năng tối đa của xe. Vậy nhưng, theo chân nhiều nông dân có công nông dọc nhiều buôn làng ở Tây Nguyên thấy rõ hầu hết công nông đều được cơi nới hoặc độ chế để chuyên chở gấp 2-3 lần cho phép.
Ông Lê Văn T. ở xã Ea Pil (huyện Ma Đ’rắk, Đăk Lăk), người chuyên cơi nới xe công nông cho biết: 10 cửa hàng sửa chữa thì có đến 8-9 cửa hàng nhận hàn xì, cơi nới xe công nông, cả độ chế xe máy nữa. Người dân có nhu cầu thì thợ làm thôi. Hiếm có chiếc xe công nông nào để nguyên trạng cả. Tại hàng loạt cửa hàng sửa chữa công nông ở Quốc lộ 26 đoạn chạy qua tỉnh Đăk Lăk chúng tôi bắt gặp từng đoàn xe công nông cũ kỹ liên tục tấp vào các cửa hàng để phủ sơn lại và nới thùng thêm. Có khi nối cao lên gấp hai lần cho phép. Ông Đinh Hậu ở xã Ea Riêng (huyện Ma Đ’rắc) trần tình: Xe chuyên chở đủ thứ mà nông dân thì khó khăn nên cứ nghĩ chở được càng nhiều càng tốt. Khi nào xe nát đến mức không chạy được nữa mới đại tu lại thôi. Có lúc đang chạy trên đường xe xì khói đen um và khét lẹt, suýt cháy cả mô tơ máy vì quá tải. Già làng Đinh Mẫn ở xã Ea Lai (huyện Ma Đ’rắc) cũng trăn trở: Cũng bởi điều kiện còn khó khăn nên buôn làng mình nghĩ đủ cách cơi nới mà không lường trước được các hiểm họa từ sự cơi nới đó. Nhiều lần thấy công nông chạy trên đường liên xã, liên thôn mà cứ ngã bên này, nghiêng bên kia, rất khiếp. Những già làng cũng đang khuyên dân dần thay đổi thói quen độ chế, cơi nới xe này.
Cũng từ sự độ chế, cơi nới quá công suất của xe nên hơn một năm nay, ông Đinh Hiệu ở xã Ia Khươl (huyện Chư Păh) cứ phải sống trong nỗi dằn vặt, tiếc nuối. Ông Hiệu chia sẻ rằng, mình độ chế xe ngay ở các cửa hàng dọc Quốc lộ 14 đoạn chạy qua huyện Chư Păh. Vừa tham hàn thùng lên cao thêm vài mét lại vừa tăng công suất máy lên nên trong lần vừa chở bắp vừa chở cả gia đình đi rẫy, trọng lượng nặng quá làm xe tuột phanh lao vào gốc cây và mương nước khiến vợ bị dập nát một chân, con thì bị đá đâm thủng màng nhĩ. May thoát chết nhưng di chứng để lại rất nặng nề. Giá như mình không độ chế quá nhiều thì đã không xảy ra tình trạng đáng tiếc như vậy. Ở các vùng nông thôn này, nhiều thanh niên đi rẫy chở nông sản còn độ chế xe máy, chạy đứt phanh lúc nào không hay. Nguy hiểm hơn nữa là lượng xe máy, xe công nông độ chế liên tục tham gia giao thông trên các tuyến đường liên xã lẫn quốc lộ mà hầu hết nông dân đều thiếu kiến thức về an toàn giao thông.
Cần thay đổi nhận thức để tránh hậu họa
Đánh giá về sự hiểm nguy tiềm ẩn của công nông độ chế, ông Nguyễn Đức Hoàng, Phó chủ tịch UBND tỉnh Gia Lai từng nhìn nhận: Cả Tây Nguyên này có đến hàng trăm ngàn xe công nông, xe độ chế, cơi nới, trong đó Gia Lai có trên 30.000 xe. Bài toán để bảo đảm an toàn cho loại xe này vẫn rất nan giải. Đa số xe đều không gắn biển, không có đăng ký. Tuy nhiên, loại xe này phục vụ đắc lực cho việc vận chuyển hàng hóa, nông sản cho nông dân ở vùng sâu, vùng xa, vùng dân tộc thiểu số. Nếu cấm lưu hành sẽ ảnh hưởng rất lớn đến đời sống người dân. Chính vậy nên các cấp chính quyền vừa liên tục tuyên truyền để người dân dần nắm bắt và tuân thủ các quy định về an toàn giao thông đồng thời biết tác hại khôn lường của việc sử dụng xe độ chế, xe cơi nới quá công suất. Các tai nạn đau thương đã xảy ra như một hồi chuông róng riết, mong rằng hàng vạn người đang dùng xe công nông, xe độ chế ở Tây Nguyên hãy nhanh chóng lưu tâm.
Sở GTVT tỉnh Đăk Lăk cũng cho rằng: Xe công nông gắn với đời sống của người dân vùng sâu, không thể thay đổi hay cấm đột ngột được nên phải làm chiến dịch “mưa lâu thấm dần” để cảnh tỉnh người dân không được chủ quan khi điều khiển xe, không ép xe chuyên chở quá công suất.