Đáng lo ngại, bệnh có thể tiến triển âm thầm, không gây triệu chứng rõ ràng cho đến khi xuất hiện cơn thiếu máu não thoáng qua hoặc đột quỵ. Phát hiện và kiểm soát sớm các yếu tố nguy cơ đóng vai trò quan trọng trong phòng ngừa biến cố nguy hiểm này.
Động mạch cảnh là hệ thống mạch máu lớn chạy dọc hai bên cổ, có nhiệm vụ đưa máu giàu oxy từ tim lên nuôi dưỡng não. Khi động mạch cảnh bị hẹp hoặc tắc nghẽn, lượng máu cung cấp cho não có thể bị ảnh hưởng, làm tăng nguy cơ thiếu máu não và đột quỵ.
Nguyên nhân phổ biến gây hẹp động mạch cảnh là xơ vữa động mạch. Theo thời gian, cholesterol, các thành phần tế bào và những chất khác tích tụ trong thành mạch, hình thành các mảng xơ vữa khiến lòng động mạch ngày càng thu hẹp.
Nguy hiểm hơn, bề mặt mảng xơ vữa có thể bị nứt vỡ, tạo điều kiện hình thành cục máu đông. Cục máu đông có thể gây tắc nghẽn ngay tại vị trí tổn thương hoặc bong ra, di chuyển theo dòng máu lên não và làm tắc các mạch máu nhỏ hơn. Hậu quả có thể là cơn thiếu máu não thoáng qua hoặc nhồi máu não – một dạng đột quỵ có thể gây tử vong hoặc để lại di chứng nghiêm trọng.
Bệnh hẹp động mạch cảnh có thể diễn tiến âm thầm
Một trong những đặc điểm đáng chú ý của hẹp động mạch cảnh là nhiều người không có biểu hiện bất thường trong thời gian dài. Khi lòng mạch hẹp dần, cơ thể đôi khi vẫn duy trì được lượng máu cung cấp cho não nhờ các hệ thống tuần hoàn khác. Vì vậy, người bệnh có thể không nhận ra mình đang mắc bệnh.
Hẹp động mạch cảnh là tình trạng lòng mạch bị thu hẹp, làm giảm lượng máu cung cấp cho não. Ảnh AI
Triệu chứng có thể xuất hiện khi dòng máu lên não bị gián đoạn hoặc khi mảng xơ vữa gây hình thành cục máu đông. Người bệnh có thể gặp các biểu hiện của cơn thiếu máu não thoáng qua như đột ngột yếu hoặc tê một bên mặt, tay hoặc chân; nói khó, nói ngọng hoặc không hiểu lời người khác; mất thị lực đột ngột ở một mắt; chóng mặt, mất thăng bằng hoặc khó phối hợp động tác.
Các biểu hiện này có thể chỉ kéo dài vài phút rồi tự hết. Tuy nhiên, không nên chủ quan cho rằng sức khỏe đã trở lại bình thường. Cơn thiếu máu não thoáng qua có thể là dấu hiệu cảnh báo nguy cơ đột quỵ trong thời gian tới và cần được đánh giá y tế khẩn cấp.
Nếu xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ đột quỵ, người bệnh cần được đưa đến cơ sở y tế có khả năng cấp cứu đột quỵ ngay lập tức. Không chờ triệu chứng tự hết, không tự ý dùng thuốc và không trì hoãn việc đi viện vì các biểu hiện đã thuyên giảm.
Ai có nguy cơ mắc hẹp động mạch cảnh?
Hẹp động mạch cảnh thường liên quan đến quá trình xơ vữa động mạch và có thể gặp nhiều hơn ở người lớn tuổi. Một số yếu tố làm tăng nguy cơ gồm tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, đái tháo đường, hút thuốc lá, thừa cân, béo phì, ít vận động và chế độ ăn không lành mạnh.
Người có tiền sử bệnh tim mạch, đột quỵ hoặc cơn thiếu máu não thoáng qua cũng cần được đánh giá nguy cơ mạch máu một cách phù hợp. Sự kết hợp của nhiều yếu tố nguy cơ có thể làm quá trình xơ vữa tiến triển nhanh hơn, đồng thời làm tăng khả năng xảy ra biến cố tim mạch và mạch máu não.
Tuy nhiên, không phải ai có yếu tố nguy cơ cũng mắc hẹp động mạch cảnh. Việc đánh giá cần dựa trên tiền sử, thăm khám và chỉ định của bác sĩ, thay vì tự chẩn đoán qua triệu chứng hoặc tự ý thực hiện các xét nghiệm không cần thiết.
Phát hiện sớm và kiểm soát nguy cơ đột quỵ
Hẹp động mạch cảnh có thể được phát hiện thông qua thăm khám và các phương pháp chẩn đoán hình ảnh phù hợp. Siêu âm Doppler động mạch cảnh là một phương pháp thường được sử dụng để đánh giá cấu trúc mạch máu, mức độ hẹp và dòng máu lưu thông. Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể chỉ định thêm các phương pháp chẩn đoán hình ảnh khác để làm rõ tổn thương và lựa chọn hướng điều trị.
Không phải tất cả mọi người đều cần tầm soát hẹp động mạch cảnh. Việc chỉ định kiểm tra nên dựa trên tình trạng sức khỏe, triệu chứng, tiền sử bệnh và các yếu tố nguy cơ cụ thể. Người từng có triệu chứng nghi ngờ thiếu máu não thoáng qua hoặc đột quỵ cần được đánh giá kịp thời, không nên chờ đến lịch khám định kỳ.
Để giảm nguy cơ xơ vữa động mạch và đột quỵ, mỗi người cần kiểm soát tốt huyết áp, đường huyết và mỡ máu; bỏ thuốc lá; duy trì cân nặng hợp lý; tăng cường hoạt động thể lực phù hợp; ăn uống cân đối, hạn chế muối, chất béo bão hòa và thực phẩm chế biến sẵn. Người đã được chẩn đoán hẹp động mạch cảnh cần tuân thủ phác đồ điều trị, tái khám đúng hẹn và không tự ý ngừng thuốc.
Tùy mức độ hẹp, triệu chứng và nguy cơ đột quỵ, bác sĩ có thể cân nhắc điều trị nội khoa hoặc can thiệp, phẫu thuật trong những trường hợp phù hợp. Mục tiêu là hạn chế tiến triển xơ vữa, giảm nguy cơ hình thành cục máu đông và phòng ngừa đột quỵ.
Hẹp động mạch cảnh có thể không gây triệu chứng trong thời gian dài nhưng vẫn tiềm ẩn nguy cơ nghiêm trọng. Chủ động kiểm soát các yếu tố nguy cơ, thăm khám khi có dấu hiệu bất thường và tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ là những biện pháp thiết thực giúp bảo vệ sức khỏe mạch máu não.
