Hệ vi sinh đường ruột và ánh sáng xanh có thể gây béo phì ở trẻ

Những nguyên nhân khiến trẻ béo phì ít cha mẹ nghĩ tới 

Nhiều cha mẹ đã cắt gần như toàn bộ bánh kẹo, hạn chế trà sữa, bắt con đi bơi hoặc chạy bộ nhưng cân nặng của trẻ vẫn tăng đều. Không ít gia đình kết luận con “hấp thụ tốt” hoặc “cơ địa béo”.

Thực tế, nguyên nhân có thể nằm sâu hơn trong hai hệ thống ít được chú ý: hệ vi sinh đường ruột và nhịp sinh học giấc ngủ. 

Một đứa trẻ từng dùng kháng sinh nhiều lần từ nhỏ, ngủ muộn vì iPad, phòng ngủ luôn bật đèn và ăn uống thất thường có thể rơi vào vòng luẩn quẩn: ruột rối loạn, ngủ kém, thèm đồ ngọt, ít vận động, rồi tiếp tục tăng cân.

Béo phì trẻ em vì thế không thể chỉ giải quyết bằng cách cấm đồ ăn vặt.

• Nghịch lý kháng sinh trước tuổi lên 3

Kháng sinh là thuốc quan trọng, có thể cứu sống trẻ khi nhiễm khuẩn thật sự. Vấn đề nằm ở việc dùng kháng sinh không đúng chỉ định, dùng lặp lại quá nhiều lần hoặc tự mua thuốc mỗi khi trẻ ho, sổ mũi, viêm họng.

Phần lớn cảm lạnh, ho, sổ mũi ở trẻ là do virus. Kháng sinh không diệt được virus. Nhưng nhiều gia đình vẫn quen dùng kháng sinh “cho chắc”, “uống vào nhanh khỏi”, hoặc dùng lại đơn thuốc cũ.

Hậu quả là kháng sinh không chỉ tiêu diệt vi khuẩn gây bệnh mà còn làm tổn thương cả các vi khuẩn có lợi trong ruột. Đặc biệt trong những năm đầu đời, hệ vi sinh của trẻ đang được “lập trình”. Nếu bị xáo trộn nhiều lần, sự cân bằng giữa các nhóm vi khuẩn có thể thay đổi.

Một số nghiên cứu từng đề cập đến mối liên hệ giữa tỉ lệ Firmicutes/Bacteroidetes và khả năng khai thác năng lượng từ thức ăn. Cách nói dân dã là có những hệ vi sinh khiến cơ thể “vắt” được nhiều năng lượng hơn từ cùng một lượng thức ăn. Tuy nhiên, không nên hiểu đơn giản rằng Firmicutes là “vi khuẩn béo” còn Bacteroidetes là “vi khuẩn gầy” trong mọi trường hợp. Hệ vi sinh phức tạp hơn nhiều.

Điểm cha mẹ cần nhớ là: dùng kháng sinh không hợp lý có thể làm loạn khuẩn đường ruột, còn loạn khuẩn là một yếu tố có thể góp phần vào rối loạn chuyển hóa và tăng cân ở trẻ.

• Đèn ngủ và iPad: Kẻ trộm giấc ngủ của trẻ

Nếu ban ngày hệ vi sinh quyết định một phần cách trẻ xử lý thức ăn, thì ban đêm giấc ngủ lại quyết định cách cơ thể điều hòa hormone.

Nhiều trẻ hiện nay ngủ trong phòng có đèn ngủ, tivi, điện thoại, máy tính bảng hoặc đèn LED sáng lạnh. Trước khi ngủ, trẻ xem YouTube, chơi game, học online hoặc lướt video ngắn. Cha mẹ nghĩ trẻ nằm yên là tốt, nhưng não của trẻ vẫn đang bị kích thích.

Ánh sáng vào buổi tối, đặc biệt ánh sáng xanh từ màn hình và đèn LED trắng lạnh, có thể làm rối loạn tín hiệu melatonin – hormone giúp cơ thể biết đã đến giờ ngủ. Khi melatonin bị ức chế, trẻ khó buồn ngủ, ngủ chập chờn, ngủ muộn và chất lượng giấc ngủ kém hơn.

Thiếu ngủ không chỉ khiến trẻ cáu gắt. Nó còn ảnh hưởng đến hormone điều hòa cảm giác đói. Khi ngủ không đủ, cơ thể có xu hướng tăng tín hiệu thèm ăn, đặc biệt là đồ ngọt, tinh bột nhanh và thức ăn giàu năng lượng. Đó là lý do nhiều trẻ sau một đêm ngủ muộn thường đòi bánh, sữa ngọt, đồ chiên hoặc ăn vặt nhiều hơn vào ngày hôm sau.

Vòng luẩn quẩn: Ruột rối loạn – ngủ kém – thèm ngọt – tăng cân

Một đứa trẻ thừa cân không chỉ vì ăn nhiều. Nhiều em đang mắc kẹt trong vòng lặp sinh học:

• Ốm vặt, dùng kháng sinh nhiều lần. 
•  Hệ vi sinh ruột kém đa dạng. 
•  Tiêu hóa thất thường, táo bón hoặc đầy bụng.
•  Ngủ muộn vì màn hình và đèn sáng. Hôm sau mệt, ít vận động. 
•  Tăng thèm đồ ngọt, đồ chiên. 
•  Tăng cân, nặng nề hơn. 
•  Càng ít vận động, càng khó ngủ sâu.

Nếu cha mẹ chỉ cấm đồ ngọt mà không sửa giấc ngủ và không phục hồi hệ vi sinh, kết quả thường không bền vững. Trẻ có thể giảm cân một thời gian ngắn rồi tăng lại, hoặc trở nên căng thẳng vì luôn bị kiểm soát ăn uống.

Dấu hiệu trẻ có thể đang bị rối loạn nhịp sinh học và hệ vi sinh

Cha mẹ nên chú ý nếu trẻ có nhiều biểu hiện sau:

•  Hay dùng thiết bị điện tử trong vòng 1-2 giờ trước ngủ.
•  Ngủ sau 22h30, khó dậy buổi sáng.
•  Ngủ chập chờn, dễ tỉnh, hay ngáy.
•  Buổi sáng uể oải, khó tập trung.
•  Thèm đồ ngọt, nước ngọt, bánh kẹo sau khi ngủ muộn.
•  Hay táo bón, đầy bụng, đau bụng lặt vặt.
• Từng dùng kháng sinh nhiều đợt trong những năm đầu đời.
• Tăng cân nhanh dù gia đình đã giảm đồ ăn vặt.
•  Ít vận động ngoài trời.
• Thường ăn khuya hoặc uống sữa ngọt trước ngủ.

Những dấu hiệu này không thay thế chẩn đoán y khoa, nhưng là tín hiệu để cha mẹ thay đổi nếp sinh hoạt của cả gia đình.

Xây dựng lại “hệ sinh thái” cho con 

 1. Không tự ý dùng kháng sinh

Điều đầu tiên là dừng thói quen “ho là uống kháng sinh”. Khi trẻ sốt, ho, viêm họng, tiêu chảy hoặc đau tai, cha mẹ nên đưa trẻ đi khám nếu triệu chứng nặng hoặc kéo dài, thay vì tự dùng đơn cũ.

• Chỉ dùng kháng sinh khi có chỉ định bác sĩ.
• Uống đúng liều, đúng số ngày.
•  Không tự ngừng thuốc khi thấy đỡ.
• Không dùng lại thuốc thừa.
•  Không chia sẻ kháng sinh của trẻ này cho trẻ khác.
•  Không ép bác sĩ kê kháng sinh khi bệnh do virus

Kháng sinh đúng lúc là cần thiết. Kháng sinh sai lúc là một cú đánh vào hệ vi sinh non nớt của trẻ.

2. Nuôi lại hệ vi sinh bằng thực phẩm thật

Probiotic có thể hữu ích trong một số trường hợp, nhưng không nên xem men vi sinh là “thuốc giảm béo”. Nền tảng quan trọng hơn là chế độ ăn giàu chất xơ và thực phẩm lên men phù hợp.

Gợi ý thực phẩm:

• Sữa chua không đường.
•  Sữa chua Hy Lạp không đường.
• Kefir nếu trẻ dung nạp tốt.
• Rau xanh.
• Chuối, táo, lê.
• Khoai lang.
• Yến mạch.
• Đậu, hạt phù hợp độ tuổi.
• Cơm, ngũ cốc nguyên hạt với lượng hợp lý.

Nên tránh việc cho trẻ ăn quá nhiều đường trong sữa chua uống, men tiêu hóa dạng kẹo hoặc sản phẩm quảng cáo “tăng lợi khuẩn” nhưng thực chất nhiều đường.

3. Tắt thiết bị điện tử trước ngủ 1-2 giờ

Với trẻ thừa cân hoặc có nguy cơ béo phì, giấc ngủ cần được xem như một phần của điều trị lối sống.

Quy tắc gia đình:

•  Tắt iPad, điện thoại, tivi ít nhất 1 giờ trước ngủ, tốt hơn là 2 giờ.
•  Không để thiết bị điện tử trong phòng ngủ.
•  Không vừa ăn vừa xem màn hình.
•  Không dùng điện thoại để dỗ trẻ ngủ.
•  Sạc thiết bị ngoài phòng ngủ.

Thay màn hình bằng các hoạt động chậm hơn như đọc truyện, nghe nhạc nhẹ, tắm nước ấm, chuẩn bị sách vở hoặc trò chuyện cùng cha mẹ.

4. Thiết lập phòng ngủ tối thật sự

Một số trẻ sợ bóng tối nên cha mẹ bật đèn ngủ quá sáng suốt đêm. Nếu cần đèn, nên chọn ánh sáng rất mờ, màu ấm, đặt thấp và tránh chiếu vào mắt trẻ.

• Tắt đèn trần.
•  Kéo rèm nếu ngoài cửa có ánh sáng mạnh.
•  Không bật tivi trong phòng ngủ.
•  Dùng đèn ngủ mờ, ánh sáng ấm nếu cần.
• Giữ phòng mát, yên tĩnh.
•  Duy trì giờ ngủ – giờ thức ổn định.

5. Đưa trẻ ra ngoài trời vào ban ngày

Ánh sáng ban ngày giúp đồng hồ sinh học chạy đúng nhịp. Trẻ càng tiếp xúc ánh sáng tự nhiên vào buổi sáng và vận động ngoài trời, cơ thể càng dễ buồn ngủ đúng giờ vào buổi tối.

•  Đi bộ đến trường nếu có thể.
• Chơi ngoài trời sau giờ học.
• Đạp xe, bơi, đá bóng, cầu lông.
•  Cuối tuần đi công viên.
• Giảm thời gian ngồi trong phòng kín.

Vận động không nên là hình phạt vì trẻ béo. Hãy biến nó thành hoạt động gia đình.

Các bác sĩ nhi khoa và dinh dưỡng khuyến cáo cha mẹ không nên tự kết luận trẻ béo phì chỉ vì “hệ vi sinh hỏng” hoặc “ánh sáng xanh”. Béo phì trẻ em là kết quả của nhiều yếu tố: di truyền, ăn uống, vận động, giấc ngủ, tâm lý, bệnh lý nội tiết và môi trường sống. Kháng sinh vẫn là thuốc cần thiết khi trẻ nhiễm khuẩn, nhưng không nên lạm dụng. Nếu trẻ tăng cân nhanh, ngủ ngáy, mệt mỏi, dậy thì sớm, rạn da, tăng huyết áp hoặc béo phì nặng, cần đưa trẻ đi khám chuyên khoa nhi, dinh dưỡng hoặc nội tiết để được đánh giá đúng.

Trẻ béo phì không chỉ vì trà sữa hay gà rán. Đôi khi, nguyên nhân nằm trong chính nhịp sống của gia đình: dùng kháng sinh dễ dãi, ăn thiếu chất xơ, ngủ muộn vì iPad, phòng ngủ quá sáng và thiếu vận động ngoài trời. 

Muốn giúp con kiểm soát cân nặng bền vững, cha mẹ cần xây lại cả “hệ sinh thái” cho trẻ: dùng thuốc đúng, nuôi dưỡng hệ vi sinh, tắt màn hình trước ngủ, cho trẻ ngủ trong bóng tối và vận động ngoài trời mỗi ngày. Khi đường ruột khỏe hơn và giấc ngủ đúng nhịp hơn, việc điều chỉnh cân nặng mới có nền tảng thật sự.

Trẻ béo phì sớm có nguy cơ ảnh hưởng đến chiều cao khi trưởng thành

SKĐS - Thừa cân, béo phì ở trẻ em đang gia tăng báo động, đặc biệt tại các khu vực phát triển. Nghiên cứu mới đây chỉ ra một nghịch lý đáng lo ngại là tình trạng này không chỉ tập trung ở lứa tuổi tiểu học và bé trai mà còn có nguy cơ ảnh hưởng tiêu cực đến chiều cao của trẻ khi trưởng thành.