Rối loạn tăng động giảm chú ý, gọi tắt là ADHD, là một trong những hội chứng rối loạn phát triển thần kinh phổ biến nhất trên thế giới, ảnh hưởng đến khoảng 366 triệu người trưởng thành và gần 129 triệu trẻ em từ 5-19 tuổi, theo số liệu của Tổ chức nghiên cứu Trẻ em và Người lớn mắc chứng Rối loạn tăng động giảm chú ý (CHADD).
Hàng loạt bằng chứng mới chỉ ra rằng những người mắc hội chứng này có nguy cơ gặp phải các vấn đề sức khỏe khác, bao gồm lo âu, rối loạn ăn uống, bệnh tự miễn, đau nửa đầu, hội chứng COVID-19 kéo dài và đau vùng chậu mãn tính.
Chẳng hạn, trong một nghiên cứu công bố vào mùa xuân năm nay trên tạp chí Scientific Reports, các nhà khoa học đã khảo sát 958 người trưởng thành bị đau mãn tính kháng điều trị.
Kết quả cho thấy những người chịu đựng cơn đau ở mức "đặc biệt nghiêm trọng" - liên tục được chấm điểm 9 hoặc 10 trên thang điểm 10 - có khả năng biểu hiện các triệu chứng ADHD cao hơn hẳn những người ít đau đớn hơn. Nhìn chung, tỷ lệ xuất hiện các triệu chứng ADHD ở nhóm người tham gia nghiên cứu này cao gấp đôi so với cộng đồng.
Hàng loạt bằng chứng mới chỉ ra rằng những người mắc ADHD có nguy cơ gặp phải các vấn đề sức khỏe khác. Hình minh họa: iStock
Tuy nhiên, một điều vẫn chưa được làm rõ là liệu giữa ADHD và các cơn đau (hay bất kỳ căn bệnh nào khác) có tồn tại một mối liên kết sinh học trực tiếp hay không, hay "thủ phạm" thực sự lại là những năm tháng dài sống trong căng thẳng, kiệt quệ, mất ngủ triền miên, gặp khó khăn trong giao tiếp xã hội, các triệu chứng ADHD không được điều trị cùng tác dụng phụ của thuốc trị bệnh.
Báo Washington Post đã thực hiện những trao đổi với các chuyên gia và đi sâu tìm hiểu các công trình nghiên cứu để làm rõ hơn về mối quan hệ phức tạp này.
ADHD và các cơn đau
Đúng như nghiên cứu mới trên Scientific Reports và các khảo sát trước đó, người trưởng thành mắc ADHD dễ bị đau mãn tính hơn, đồng thời mức độ đau đớn cũng nghiêm trọng hơn khi mắc các chứng bệnh như đau nửa đầu, đau xơ cơ và đau thắt lưng mãn tính.
Tiến sĩ Karen Stewart, chuyên gia tâm lý lâm sàng chuyên về ADHD tại thành phố Huntsville, bang Alabama (Mỹ) cho biết, tính bốc đồng và sự kém linh hoạt về nhận thức (khó thích nghi với suy nghĩ hoặc hành vi mới) - 2 đặc điểm điển hình của người mắc ADHD - có thể giúp lý giải cho mối liên hệ này.
"Niềm tin của chúng ta về cơn đau cũng như cách chúng ta phản ứng với nó có thể làm trầm trọng thêm hoặc xoa dịu nỗi đau về mặt thể xác", bà Stewart chia sẻ.
Cũng theo vị chuyên gia, việc trầm trọng hóa vấn đề hoặc vội vã nghĩ đến kịch bản tồi tệ nhất (một biểu hiện của tính bốc đồng) rồi lại không thể thoát khỏi những suy nghĩ tiêu cực đó (hệ quả của sự kém linh hoạt nhận thức) cuối cùng sẽ làm tăng cảm giác đau đớn.
Bác sĩ tâm thần Margo Pumar, chuyên gia về ADHD và tâm thần học sinh sản tại thành phố San Francisco (Mỹ) cho biết, những người mắc ADHD lúc đau đôi khi bị gặm nhấm bởi nỗi sợ rằng các triệu chứng của mình sẽ không bao giờ thuyên giảm.
Điều này dẫn đến một cuộc độc thoại nội tâm luẩn quẩn kiểu như: "Mình không thể để chuyện này tiếp diễn được. Mình không thể sống thế này mãi. Lỡ như cả đời mình cứ phải chịu đựng thế này thì sao?".
Việc liên tục mường tượng ra viễn cảnh tồi tệ nhất cũng có thể làm tăng độ nhạy cảm của các dây thần kinh, một hiện tượng được gọi là mẫn cảm trung ương (central sensitization) - điều mà các nghiên cứu cho thấy xuất hiện phổ biến hơn ở người mắc ADHD.
Hiện tượng này xảy ra khi hệ thần kinh trở nên quá nhạy cảm với các tín hiệu cảm giác, từ đó phóng đại cảm giác khó chịu và đau đớn của cơ thể.
Bên cạnh đó, tình trạng viêm nhiễm thần kinh (neuroinflammation) - khi các mô trong não hoặc tủy sống bị viêm, một trong những tác nhân cấu thành ADHD - có thể làm tăng nguy cơ gặp phải hiện tượng mẫn cảm trung ương này.
Tiến sĩ Eugene Merzon, nhà nghiên cứu kiêm chuyên gia chẩn đoán ADHD được Bộ Y tế Israel chứng nhận, giải thích chứng viêm nhiễm thần kinh có thể làm gián đoạn cách các tế bào thần kinh giao tiếp và hoạt động, dẫn đến những biểu hiện đặc trưng của ADHD như mất tập trung và rối loạn chức năng điều hành.
"Nguyên nhân gây viêm nhiễm thần kinh hiện vẫn chưa rõ ràng, nhưng ngoài khả năng ảnh hưởng đến sự phát triển của não bộ và làm tăng nguy cơ mắc các rối loạn như ADHD, nghiên cứu còn chỉ ra rằng: Tình trạng viêm tiến triển có thể kích thích hệ thần kinh quá mức, khiến các triệu chứng như đau đớn, mệt mỏi và suy giảm trí nhớ ngày một trầm trọng hơn theo thời gian", Giáo sư thần kinh học Valentin Dragoi tại Viện Học thuật Houston Methodist đưa ra lưu ý.
ADHD và hệ miễn dịch
Tiến sĩ Jeffrey Newcorn, Giám đốc Phân khoa ADHD và Rối loạn học tập thuộc Khoa Tâm thần học tại Bệnh viện Mount Sinai ở New York (Mỹ) cho biết, ADHD dường như cũng đồng thời xuất hiện với các rối loạn chức năng miễn dịch như hen suyễn, dị ứng, chàm, viêm khớp dạng thấp, đái tháo đường loại 1 và suy giáp.
Trong một nghiên cứu của mình, ông Merzon cùng các cộng sự phát hiện người được chẩn đoán mắc ADHD có nguy cơ nhiễm COVID-19 cao hơn trong giai đoạn đầu của đại dịch, bệnh diễn tiến nặng hơn và dễ mắc hội chứng COVID-19 kéo dài hơn, từ đó đặt ra nhiều dấu hỏi về cách tình trạng viêm nhiễm thần kinh tác động lên hệ miễn dịch.
DHD dường như cũng đồng xuất hiện với các rối loạn chức năng miễn dịch như hen suyễn, dị ứng, chàm, viêm khớp dạng thấp, đái tháo đường loại 1 và suy giáp. Ảnh minh họa: iStock
Một nghiên cứu khác do ông đồng tác giả cũng chỉ ra rằng, trẻ em được chẩn đoán mắc ADHD có các chỉ số viêm tăng cao, bao gồm cả số lượng bạch cầu ái toan (loại tế bào miễn dịch tham gia vào các phản ứng dị ứng và viêm), ngay từ khi mới 1 tuổi.
Các nhà nghiên cứu cũng đã tìm hiểu về mối liên hệ này trong các bệnh tự miễn như lupus ban đỏ. Chứng lupus thần kinh tâm thần - một thuật ngữ chung dùng để mô tả các triệu chứng thần kinh và tâm thần có thể xảy ra ở bệnh nhân lupus ban đỏ hệ thống (SLE) - có thể gây ra những biểu hiện giống hệt với tình trạng "sương mù não" do ADHD.
"Trong nhiều năm, không ít bệnh nhân lupus được giải thích rằng các triệu chứng này - như khó tập trung, suy giảm trí nhớ ngắn hạn, nói nhịu từ ngữ và gặp khó khăn khi hoàn thiện suy nghĩ - chỉ đơn thuần là phản ứng cảm xúc trước căn bệnh mãn tính", theo bà Meggan Mackay, nhà nghiên cứu được tài trợ bởi Liên minh Nghiên cứu Lupus, đồng thời là bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp kiêm giáo sư tại Viện Nghiên cứu Y khoa Feinstein.
Song ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy, viêm nhiễm thần kinh mới chính là gốc rễ của những biểu hiện này.
Đồng hành cùng ADHD và các bệnh lý đi kèm
Tiến sĩ Newcorn lưu ý thêm rằng, người mắc ADHD có thể gặp nhiều trở ngại hơn khi phải đương đầu với các tình trạng bệnh lý phức tạp, điều này vô tình khiến các triệu chứng trở nên tồi tệ hoặc dẫn tới những hệ quả nghiêm trọng hơn.
Nguyên nhân là bởi việc kiểm soát một căn bệnh mãn tính - từ nhớ lịch uống thuốc, theo dõi triệu chứng, đi khám đúng hẹn cho đến duy trì giờ giấc ngủ điều độ - đòi hỏi khả năng vận dụng chức năng điều hành ở mức độ cao, vốn là tập hợp các kỹ năng tư duy giúp con người lập kế hoạch, sắp xếp thứ tự ưu tiên, quản lý thời gian và bám sát để hoàn thành công việc.
Trong khi đó, rối loạn chức năng điều hành lại là biểu hiện kinh điển của chứng ADHD.
Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu cho thấy các loại thuốc kích thích dùng trong điều trị ADHD cùng một số loại thuốc chống trầm cảm cũng có thể giúp cải thiện tình trạng đau mãn tính và các chứng rối loạn tâm trạng đi kèm.
Sau cùng, các nghiên cứu khoa học xoay quanh ADHD và bệnh mãn tính vẫn đang trên đà tiếp tục phát triển. "Não bộ con người vô cùng phức tạp, rất khó để thấu hiểu và nghiên cứu một cách tường tận," Giáo sư Dragoi nhận định.
Dẫu vậy, điều mà các chuyên gia đặc biệt nhấn mạnh là chúng ta cần thay đổi góc nhìn, không thể mãi coi ADHD chỉ là một hội chứng khu trú ở não bộ.
"Cơ thể chúng ta là một khối thống nhất," bà Pumar đúc kết. "Giữa các cơ quan không hề có bí mật nào cả. Bộ não của bạn luôn biết chính xác những gì đang diễn ra ở mọi ngóc ngách trong cơ thể".
