Hay quên tên người quen, thất lạc đồ vật không phải dấu hiệu sa sút trí tuệ?

Đang trò chuyện thì chợt không nhớ ra tên một đồng nghiệp quen mặt, hay lục tung cả nhà tìm chiếc chìa khóa vừa đặt đâu đó... là những khoảnh khắc khiến không ít người giật mình lo sợ về nguy cơ sa sút trí tuệ. Song theo Tiến sĩ Tommy Wood, chuyên gia khoa học thần kinh tại Đại học Washington (Mỹ), nỗi lo này đôi khi bị thổi phồng quá mức. 

Trao đổi với kênh Fox News bên lề lễ hội thể hình và sức khỏe thường niên Strong New York, vị chuyên gia này cho rằng với đa số mọi người, những lần quên vặt chỉ đơn giản xuất phát từ áp lực mệt mỏi và sự thiếu tập trung. 

"Muốn nhớ điều gì, bạn phải thực sự chú tâm và ra hiệu cho não biết điều đó quan trọng”, ông nói.

Nhận diện ranh giới của sự quên lãng

Để làm rõ vấn đề này, Tiến sĩ Wood chia quá trình hình thành trí nhớ thành 3 giai đoạn chính gồm: mã hóa, củng cố và truy xuất. 

Khi cơ thể đối mặt với stress hoặc thiếu ngủ, trục trặc thường xảy ra ở khâu truy xuất, nghĩa là ký ức vẫn tồn tại vững chắc trong não bộ nhưng chưa kịp được kích hoạt để đưa ra ngoài. Càng cố nhớ và càng sốt ruột thì việc tìm lại ký ức càng trở nên khó khăn, bởi chính sự căng thẳng vô hình trung đã dựng thêm một rào cản.

Trái lại, bức tranh ở những người mắc bệnh thoái hóa thần kinh lại hoàn toàn khác biệt. Khâu bị ảnh hưởng nặng nề nhất thường là mã hóa, tức là thông tin chưa từng được ghi nhận vào não bộ ngay từ những bước đầu tiên. 

Do đó, người bệnh thậm chí không hề ý thức được rằng mình đang bỏ lỡ điều gì, nên hiếm khi cảm thấy lo lắng hay bứt rứt. Theo tiến sĩ Wood, bản thân việc tự nhận ra "điều gì đó không ổn" trong đầu óc lại là tín hiệu tương đối khả quan, trong khi những người thân xung quanh thường là người phát hiện ra sự thay đổi trước tiên.

Song mọi thứ sẽ đáng lo hơn nếu một người bắt đầu thường xuyên quên tên những người thân thiết, không nhớ nổi nội dung vừa xem, gặp khó khăn khi tìm kiếm từ ngữ mô tả quen thuộc hoặc bối rối trong việc theo dõi câu chuyện và đưa ra quyết định. 

Sa sút trí tuệ vốn được định nghĩa là tình trạng suy giảm nhận thức trầm trọng đến mức người bệnh mất khả năng tự lo liệu cuộc sống, sinh hoạt hằng ngày. Trong đó, bệnh Alzheimer và sa sút trí tuệ mạch máu chiếm phần lớn các trường hợp, với tỷ lệ lên tới 90% và không ít người mang đồng thời dấu hiệu của cả hai căn bệnh này.

Tuy nhiên, không phải mọi trục trặc về trí nhớ đều bắt nguồn từ những bệnh lý thoái hóa không thể đảo ngược. Theo hướng dẫn y khoa từ các cơ sở y tế uy tín như Mayo Clinic hay Cleveland Clinic, một số tình trạng sức khỏe hoàn toàn có thể điều trị được, nhưng lại biểu hiện triệu chứng tương tự giai đoạn sớm của sa sút trí tuệ.

Đó có thể là tình trạng thiếu hụt vitamin nhóm B, suy tuyến giáp làm chậm quá trình chuyển hóa năng lượng của não bộ, tác dụng phụ từ một số loại dược phẩm hoặc việc người lớn tuổi phải sử dụng đồng thời quá nhiều loại thuốc khác nhau. 

Bên cạnh đó, trầm cảm và lo âu nặng cũng tạo ra hội chứng "giả sa sút trí tuệ" và có thể được thuyên giảm khi điều trị tâm lý. Các vấn đề về gan, thận hay rối loạn điện giải cũng có thể làm biến đổi môi trường hóa học bên trong hệ thần kinh trung ương.

Mô hình 3S bảo vệ não bộ

Điểm sáng là phần lớn nguy cơ kể trên hoàn toàn nằm trong tầm kiểm soát của mỗi cá nhân. Các nghiên cứu ước tính, từ 45 đến trên 50% số ca sa sút trí tuệ có thể được ngăn chặn thành công thông qua việc nâng cao nhận thức và điều chỉnh lối sống lành mạnh. 

Những yếu tố cốt lõi bao gồm: Duy trì sức khỏe tim mạch ổn định; kiểm soát tốt huyết áp, mỡ máu, đường huyết; bảo vệ đầu khỏi chấn thương; đồng thời giải quyết triệt để tình trạng giảm thính lực, thị lực hay sự cô lập xã hội. 

Ngoài ra, những việc làm thiết thực như sử dụng máy trợ thính hay điều trị đục thủy tinh thể không chỉ giúp cải thiện thính giác và thị lực, mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc làm chậm tốc độ suy giảm nhận thức theo thời gian.

“Nếu bạn cho rằng suy giảm là điều chắc chắn xảy ra, bạn sẽ không làm những việc giúp ngăn nó. Tin rằng điều đó có thể tránh được thì bạn mới hành động”, Tiến sĩ Tommy Wood nhận định. Từ đó, vị chuyên gia đề xuất mô hình 3S, bao gồm kích thích (stimulus), cung cấp (supply) và hỗ trợ (support). 

Trong đó, kích thích đòi hỏi con người thường xuyên thử thách bộ não thông qua việc tiếp thu tri thức mới, tham gia các trải nghiệm phong phú và duy trì giao tiếp xã hội tích cực. Môi trường lao động đòi hỏi tư duy cao sẽ mang lại nhiều lợi ích thiết thực, miễn là người lao động giữ được quyền chủ động thay vì phải liên tục chạy theo một lịch trình bị áp đặt và chịu đựng áp lực kéo dài. 

Chữ S thứ hai, cung cấp, đại diện cho việc bảo đảm bộ não luôn nhận đủ nguồn dưỡng chất và lưu lượng máu cần thiết để duy trì hoạt động tối ưu. Sức khỏe hệ tuần hoàn gắn kết chặt chẽ với nguy cơ tổn thương nhận thức, trong khi các chất dinh dưỡng như axit béo, omega-3, vitamin D, folate nhóm B và sắt đóng vai trò thiết yếu, đặc biệt đối với phụ nữ trong giai đoạn tiền mãn kinh. 

Chữ S cuối cùng là hỗ trợ, mang ý nghĩa tạo ra khoảng thời gian và không gian lý tưởng để bộ não có thể thích nghi và tự chữa lành. Mọi thói quen tiêu cực như hút thuốc lá, lạm dụng rượu bia, chăm sóc sức khỏe răng miệng kém hay môi trường sống ô nhiễm đều trở thành vật cản lớn trên con đường phục hồi này.

Cùng với 3 yếu tố trên, hoạt động thể chất được xem là một liều thuốc quý giá cho hệ thần kinh. Các bài tập vận động nhịp điệu như đi bộ nhanh hay chạy bộ giúp thúc đẩy sự phát triển của hồi hải mã - cấu trúc não bộ chịu trách nhiệm chính về học tập và ghi nhớ. 

Trong khi đó, các bài tập kháng lực lại góp phần củng cố chất trắng, nơi tạo ra "hệ thống giao thông tốc độ cao" kết nối các vùng não bộ, từ đó nâng cao năng lực ra quyết định. 

Quá trình vận động cường độ cao còn kích thích cơ thể sản sinh lactate, hoạt chất đóng vai trò như nguồn năng lượng thay thế cho não và kích thích sản sinh yếu tố dinh dưỡng thần kinh, giúp củng cố các mạng lưới tế bào thần kinh vừa được kích hoạt.

Theo Tiến sĩ Wood, điều tuyệt vời là con người không cần phải tập luyện với cường độ của vận động viên chuyên nghiệp mới thu về lợi ích. Những nghiên cứu kinh điển đã chứng minh thể tích hồi hải mã ở người lớn tuổi có thể gia tăng rõ rệt, kèm theo sự cải thiện đáng kể về trí nhớ chỉ thông qua việc duy trì thói quen đi bộ nhanh đều đặn mỗi tuần. 

Do đó, thay vì chìm trong hoang mang mỗi khi quên một cái tên hay đặt chìa khóa nhầm chỗ, mỗi người nên xem đó như một tín hiệu nhẹ nhàng để điều chỉnh lại giấc ngủ, mức độ căng thẳng và nhịp sống hằng ngày. 

"Cải thiện thể chất và tinh thần ở bất kỳ độ tuổi nào cũng mang lại những chuyển biến tích cực cho cấu trúc não bộ, và thời điểm tốt nhất để bắt đầu chính là bây giờ, bất kể trước đây bạn đã trải qua những gì”, vị chuyên gia kết luận.