(SKDS) - Một loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc bị lãng quên khá lâu trên đất Bắc Giang mới đây lại ngân vang trở lại. Đó là những câu hát ống, hát ví mộc mạc, trữ tình diễn ra trên cánh đồng làng tại xã Liên Chung (Tân Yên) làm không ít người bất ngờ, xúc động.
Nghệ thuật hát ống, hát ví khá xa lạ với nhiều người, đặc biệt là giới trẻ bởi loại hình sinh hoạt văn hóa độc đáo này đã vắng bóng tại Bắc Giang từ những năm 70 - 80 của thế kỷ trước. Được một người bạn mời về quê thưởng thức hát ví, hát ống, chúng tôi không khỏi tò mò, háo hức. Lạ lẫm, hấp dẫn và cuốn hút là cảm nhận đầu tiên của chúng tôi khi trực tiếp lắng nghe các bác nông dân quanh năm chân lấm, tay bùn ở vùng quê nghèo nhất, nhì huyện Tân Yên (Bắc Giang) thể hiện. Hóa ra, hát ví, hát ống đã trở nên quen thuộc với người dân Liên Chung từ hàng trăm năm rồi. Bà Nguyễn Thị Nga, thôn Hậu, đã ở tuổi "xưa nay hiếm" kể, không biết hát ống, hát ví xuất hiện từ khi nào ở đất Liên Chung, chỉ biết khi bà 15 tuổi đã theo các mẹ, các bà đi hát ở đình, chùa; trai gái yêu nhau cũng từ những ca từ ngọt ngào, da diết ấy.
Hát ống là một loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc. |
Nói rồi bà Nga nhẩm theo một làn điệu tha thiết mà bà đã hát suốt thời thanh xuân: “Phải lòng nói trước làm chi/Làng em làng Hậu, nhà thì ngõ Trong/Nếu ai đã hỏi thật lòng/Thời em chẳng giấu kẻo lòng hoài nghi/Bờ đê đường cũng dễ đi/Về thôn Liên Bộ nhà thì gần sông/Duyên đâu vương sợi tơ hồng/Thành ra tri kỷ, mặn nồng cũng nên”. Ông Ngô Văn Nguyên - Chủ nhiệm CLB hát ống, hát ví Liên Chung không giấu vui vẻ cho hay: “Theo nhiều cụ cao niên trong xã, từ thời phong kiến đã xuất hiện những cuộc hát ví, hát ống bên gốc đa Nhã Nam của thợ cày, thợ cấy người Liên Chung về gặt thuê cho địa chủ, có những canh hát kéo dài cả ngày trời, có khi hàng tuần trăng. Trong cuộc khởi nghĩa Yên Thế ở thời kỳ hòa hoãn lần thứ hai (1897-1909) đã diễn ra nhiều hoạt động văn hóa, văn nghệ mà khi đó hát ví được khá đông người hâm mộ. Nghe nói ông Cả Trọng (con trai cả của Đề Thám) cũng là một trong những người hát ví hay nhất trong nghĩa quân đất hùm thiêng.
Trải qua hàng trăm năm, những giá trị văn hóa mà người dân Liên Chung gìn giữ thông qua những câu hát ví, hát ống được đáng trân trọng. Việc bảo tồn hát ví vẫn được một số người dân nơi đây lưu truyền, khôi phục thông qua các buổi sinh hoạt cộng đồng như liên hoan văn nghệ quần chúng, các tiểu phẩm kịch, hoạt cảnh dân ca do người dân trong xã tự biên, tự diễn, hay qua những câu hát ru mà các bà, các mẹ thường hát cho con cháu nghe.
Trong các buổi đi cấy, đi cày, làm cỏ, tát nước…, người nông dân Liên Chung lại hát đối đáp, giao duyên để bớt đi những mệt nhọc ngày mùa. Chính vì thế, họ gọi hình thức hát này với những cái tên mộc mạc hơn, gần gũi hơn: hát cày, hát cấy, hát vơ cỏ... So với các hình thức dân ca khác, hát ví, hát ống có giai điệu khá đơn giản, gần gũi, dễ học, dễ thuộc và thường là hát ứng khẩu rất tài tình, thông minh dí dỏm, lời hát ví thường là những câu lục bát. Điểm mạnh của hát ví chính là ở ngôn từ phong phú, khả năng ứng biến linh hoạt của người hát cũng như sự sáng tạo trong lời bài hát.
Hiện nay, những người tâm huyết với môn nghệ thuật này ở trong xã đã sưu tầm hàng nghìn lời hát được truyền lại, trong quá trình hát, người hát có thể tự sáng tác sao cho phù hợp với hoàn cảnh. Hát ống về bản chất vẫn là hát ví nhưng hai bên hát thông qua một dụng cụ là những chiếc ống bằng tre hoặc nứa, được bịt bằng da ếch, nối với nhau bởi một sợi tơ. Khi một bên hát, âm được truyền qua chiếc ống đến với người nghe.
Trong nỗ lực gìn giữ và phát huy loại hình nghệ thuật độc đáo này, mới đây, xã Liên Chung đã thành lập CLB hát ống, hát ví đầu tiên với 31 hội viên. Thời gian gần đây, CLB đã sưu tầm những bài hát cổ, phân loại và truyền dạy cho hội viên. Ông Dương Minh Hiểu - Phó Chủ tịch UBND xã Liên Chung cho biết: “Trong một kế hoạch dài hơi hơn, chúng tôi cũng đang tính đến việc đưa hát ví, hát ống vào các trường học trong xã để giới thiệu cho thế hệ trẻ biết và trân trọng một giá trị văn hóa, tinh thần của quê hương".
Kim Sa
