Hàng loạt vụ ám sát các chỉ huy quân sự cấp cao, các chiến dịch phá hoại táo bạo và những cuộc tấn công bí mật sâu trong lãnh thổ Nga đều cho thấy năng lực tình báo của Ukraine đã thay đổi đáng kể so với một thập kỷ trước.
Các tân binh thuộc Tổng cục Tình báo Ukraine kiểm tra mục tiêu sau buổi huấn luyện bắn súng. (Nguồn: ABC)
Theo nhiều nguồn tin phương Tây, sự chuyển mình này là kết quả của quá trình hợp tác kéo dài nhiều năm giữa Ukraine và CIA, bắt đầu sau khi Nga sáp nhập Crimea vào năm 2014.
Ukraine đã bắt đầu tiến hành cải tổ toàn diện hệ thống tình báo và an ninh. Một trong những nhân vật đóng vai trò quan trọng là Valerii Kondratiuk, người từng giữ nhiều vị trí lãnh đạo trong Cơ quan An ninh Ukraine (SBU) và sau đó đứng đầu cơ quan tình báo quân sự HUR.
Trong quá trình này, CIA đã trở thành đối tác quan trọng. Hai bên tăng cường chia sẻ thông tin, đào tạo nhân sự và hỗ trợ xây dựng các đơn vị chuyên trách có khả năng hoạt động bí mật.
Năm 2015, với sự hỗ trợ của CIA, Ukraine thành lập Cục Điều tra Đặc biệt số 5 thuộc SBU. Đơn vị này kết hợp nhiệm vụ phản gián và tác chiến đặc biệt, xây dựng mạng lưới điệp viên trong các vùng lãnh thổ do Nga kiểm soát.
Cựu sĩ quan CIA Ed Bogan cho rằng, thành công của chương trình hợp tác này đến từ quyết tâm rất lớn của phía Ukraine. Ông nhận xét rằng các lãnh đạo an ninh Ukraine khi đó hiểu rõ mức độ đáng lo ngại của tình hình và coi việc tăng cường hợp tác với Washington là điều cần thiết cho sự sống còn của đất nước.
Theo Bogan, tinh thần của Ukraine lúc đó tương tự tâm lý của nước Mỹ sau vụ khủng bố 11/9, khi mọi người đều nhận thức rõ mức độ nghiêm trọng của mối đe dọa và sẵn sàng hành động.
Từ giai đoạn cải tổ sau Crimea đã xuất hiện một thế hệ sĩ quan tình báo mới, trong đó nổi bật nhất là Kyrylo Budanov, người hiện đứng đầu HUR.
Theo các báo cáo của truyền thông Mỹ, Budanov từng phục vụ trong Đơn vị 2245, một đơn vị tình báo tinh nhuệ hợp tác chặt chẽ với CIA từ sau năm 2015.
Nhiệm vụ của đơn vị này là thu giữ các thiết bị quân sự, hệ thống liên lạc và tài liệu của Nga để phân tích. Những dữ liệu thu được đã mang lại cái nhìn sâu sắc về năng lực quân sự của Moscow, đồng thời giúp tăng cường hơn nữa sự phối hợp giữa tình báo Ukraine và Mỹ.
Ngày nay, nhiều sĩ quan trưởng thành trong giai đoạn hậu Crimea đang nắm giữ các vị trí lãnh đạo chủ chốt trong hệ thống an ninh Ukraine. Họ không chỉ xây dựng năng lực tác chiến mới mà còn thúc đẩy văn hóa cạnh tranh giữa các cơ quan như SBU và HUR.
Theo ông Dmytro Zhmailo, Phó Giám đốc Trung tâm An ninh và Hợp tác Ukraine, sự cạnh tranh này đã trở thành động lực thúc đẩy đổi mới thay vì tạo ra chia rẽ. Ông cho rằng chính môi trường cạnh tranh đã giúp Ukraine liên tục cải thiện hiệu quả hoạt động và triển khai những chiến dịch ngày càng táo bạo.
Một ví dụ tiêu biểu là Chiến dịch Mạng Nhện do SBU thực hiện vào tháng 6/2025. Sau 18 tháng chuẩn bị, các điệp viên Ukraine được cho là đã bí mật đưa máy bay không người lái ()UAV vào sâu trong lãnh thổ Nga và tiến hành các đợt tấn công phối hợp nhằm vào những căn cứ máy bay ném bom chiến lược.
Theo ông Ed Bogan, các mối quan hệ tình báo chỉ có thể phát triển khi hai bên chứng minh được giá trị của mình. Trong nhiều năm, Ukraine liên tục cung cấp thông tin hữu ích và thể hiện năng lực ngày càng cao trong các hoạt động tình báo. Điều đó khiến Mỹ ngày càng tin tưởng hơn và sẵn sàng chia sẻ những nguồn lực cũng như dữ liệu nhạy cảm hơn.
Theo thời gian, Ukraine không còn chỉ là bên nhận hỗ trợ. Nhờ khả năng thu thập lượng lớn thông tin về quân đội và cơ quan an ninh Nga, Kiev dần trở thành một đối tác quan trọng đối với Washington.
Ông Bogan cho rằng mối quan hệ này cuối cùng đã vượt xa khuôn khổ của một chương trình hỗ trợ thông thường và trở thành một quan hệ hợp tác mang tính chuyển đổi cho cả hai phía.
Sau khi Nga mở chiến dịch quân sự quy mô lớn năm 2022, vai trò của quan hệ hợp tác tình báo Mỹ - Ukraine càng trở nên rõ nét.
Một cuộc điều tra của The New York Times cho biết, các chuyên gia CIA và các nhà hoạch định quân sự Mỹ đã hỗ trợ Ukraine trong việc xác định những điểm yếu then chốt của ngành năng lượng Nga.
Thay vì chỉ tấn công các nhà máy lọc dầu một cách ngẫu nhiên, Ukraine được cho là tập trung vào những bộ phận khó thay thế nhất, có thể khiến cơ sở ngừng hoạt động trong thời gian dài nếu bị phá hủy.
Cách tiếp cận tương tự cũng được áp dụng trong chiến dịch nhằm vào cái gọi là "hạm đội bóng tối" của Nga, mạng lưới tàu vận tải được sử dụng để xuất khẩu dầu mỏ bất chấp các lệnh trừng phạt quốc tế.
Những chiến dịch này cho thấy hợp tác tình báo giữa hai nước đã mở rộng từ hỗ trợ chiến trường sang các hoạt động gây sức ép đối với toàn bộ nền kinh tế phục vụ chiến tranh của Nga.
Đầu năm 2025, sau cuộc tranh cãi công khai giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky, Washington từng tạm thời đình chỉ một phần hoạt động chia sẻ thông tin tình báo với Kiev. Tuy nhiên, theo nhiều nguồn tin, CIA vẫn duy trì sự hiện diện tại Ukraine và tiếp tục hỗ trợ một số chương trình hợp tác quan trọng.
Theo ông Bogan, Ukraine hiểu Nga theo cách mà các cơ quan tình báo phương Tây khó có thể đạt được.
Mối quan hệ được xây dựng từ sau sự kiện Crimea vì thế đã phát triển thành sự hợp tác mà cả hai bên đều có lợi. Mỹ cung cấp nguồn lực, công nghệ và khả năng tiếp cận toàn cầu, trong khi Ukraine mang đến những hiểu biết sâu sắc về quân đội và hệ thống an ninh Nga.
Nghị sĩ Ukraine Oleksandra Ustinova cho biết, Kiev hiện sở hữu một cơ sở dữ liệu rất chi tiết về quân đội Nga, từ quân số, hoạt động di chuyển cho tới nhiều thông tin cụ thể về các chỉ huy quân sự. Theo bà, chính những dữ liệu đó đã giúp Ukraine xác định và tấn công nhiều mục tiêu quan trọng trong những năm gần đây.
