Việt Nam là quốc gia có nguồn thực vật rất phong phú được ví như “vàng xanh” được dùng làm thuốc, tuy nhiên việc sử dụng và khai thác không khoa học, thậm chí tại nhiều địa phương đã xuất hiện tình trạng tận thu, tận hái, xuất khẩu lậu khiến “vàng xanh” đứng trước nguy cơ kiệt quệ. Cần phải làm gì để vừa sử dụng hiệu quả nguồn dược liệu quý này đồng thời vừa bảo tồn và phát huy giá trị của dược liệu? Báo Sức khỏe&Đời sống đã trao đổi với ông Phạm Vũ Khánh - Vụ trưởng Vụ Y dược cổ truyền, Bộ Y tế…
PV: Thưa ông, có thể hiểu như thế nào về nguồn “vàng xanh” phong phú của nước ta?
Ông Phạm Vũ Khánh: Đến nay cả nước đã phát hiện có 3.948 loài thực vật và nấm lớn được dùng làm thuốc. Trong đó, có tới hơn 87% số cây thuốc đã biết là hoang dã, chủ yếu ở vùng đồi núi, từ vùng trung du đến núi cao. Một số nguồn dược liệu quý của Việt Nam được thế giới công nhận, có tiềm năng phát triển lớn như cây hồi, trinh nữ hoàng cung, cây quế, cây actiso, sâm Ngọc Linh, cây tràm, thanh hao hoa vàng, hoa hòe. Bên cạnh đó, do đặc thù khí hậu nước ta nóng ẩm nên một số loại dược liệu thích hợp với thổ nhưỡng này được nuôi trồng ở nước ta có chất lượng cao hơn hẳn ở nơi khác như quế, sa nhân, hồi… Với kinh nghiệm dân gian, có thể nói nguồn dược liệu tự nhiên của nước ta đã góp phần không nhỏ vào thực hiện nhiệm vụ chăm sóc và bảo vệ sức khỏe nhân dân. Ngoài ra nguồn dược liệu này còn góp phần tạo nên nguồn nguyên liệu phong phú cho hoạt động sản xuất thuốc đông dược, thuốc có nguồn gốc từ dược liệu ở nước ta.
PV: Hiện nay đang xảy ra tình trạng “chảy máu vàng xanh” ồ ạt, nguy cơ bị tận diệt là rất lớn, vì sao lại có tình trạng này, thưa ông?
 Sâm ngọc linh được trồng tại huyện Nam Trà My, tỉnh Quảng Nam. |
Ông Phạm Vũ Khánh:
Do tác động của nền kinh tế thị trường và ham muốn lợi nhuận nên người dân đã khai thác và sử dụng nguồn dược liệu không hợp lý theo kiểu chỉ chú trọng đến thu hái, tận thu mà không quan tâm đến nuôi trồng và bảo tồn. Trước đây, nhiều loại cây thuốc vẫn còn trữ lượng lớn như ngũ gia bì các loại, thiên niên kiện, vằng đắng… thì hiện nay do bị khai thác bừa bãi, không có kế hoạch, thu hái theo kiểu tận thu, hủy diệt đã làm mất khả năng tái sinh của nhiều loài dược liệu dẫn đến cạn kiệt nhanh chóng. Thậm chí một số loại dược liệu quý như ba kích, bình vôi, hoàng liên chân gà, sâm vũ điệp, hoàng đằng… đã trở nên khan hiếm hoặc không tìm thấy. Theo đó, một số vùng trồng dược liệu truyền thống có chất lượng cũng thu hẹp dần…
PV: Vậy theo ông, chúng ta phải làm gì để bảo tồn nguồn “vàng xanh” quý hiếm này?
Ông Phạm Vũ Khánh: Chúng ta cần phải hiểu một cách sâu sắc rằng, chúng ta dùng dược liệu trong hiện tại nhưng cũng phải nghĩ đến việc để dành cho thế hệ tương lai. Do đó, khai thác đi đôi với bảo tồn, phát huy và gìn giữ nguồn dược liệu được ví như “vàng xanh” của nước ta có ý nghĩa rất quan trọng trong việc để dành cho thế hệ mai sau. Để làm được điều này, không chỉ ngành y tế mà rất cần có sự quan tâm của cả chính quyền địa phương cũng như các tổ chức đoàn thể trong việc đẩy mạnh công tác tuyên truyền, hướng dẫn người dân khai thác, nuôi trồng và sử dụng nguồn dược liệu hiệu quả, khoa học và theo kiểu “nhổ một cây này lên thì phải trồng cây khác xuống”. Ngoài ra, chúng ta cũng cần đẩy mạnh việc nuôi trồng dược liệu theo các vùng trồng dược liệu sạch để đáp ứng yêu cầu nâng cao chất lượng sản xuất thuốc có nguồn gốc từ đông dược, dược liệu. Tuy nhiên, muốn làm được điều này cần có sự vào cuộc của “4 nhà” tức là nhà nước, nhà khoa học, người dân và doanh nghiệp. Có như vậy mới tạo nên sự bảo tồn và phát triển dược liệu bền vững.
Lai Châu, một tỉnh cực bắc của miền Tây Bắc Việt Nam được thiên nhiên ban tặng khí hậu đặc thù á nhiệt đới với những khu rừng nguyên sinh rất hợp với sự sinh trưởng của muôn loài thảo mộc, cất giấu một tiềm năng lớn về dược liệu tự nhiên, phong phú về chủng loại và trữ lượng lớn. Qua khảo sát thực tế khoảng trên 600 chủng loại dược liệu có giá trị chữa bệnh. Đặc biệt, vùng cao nguyên Sìn Hồ, trong một ngày có đủ khí tiết của bốn mùa Xuân - Hạ - Thu - Đông với độ cao trên 1.500m so với mặt biển, nhiệt độ trung bình hàng năm từ 20 - 22 độ C, từng là vùng dược liệu lớn trồng được rất nhiều thuốc Bắc di thực, có thời điểm thu hoạch 160 tấn một năm. Tỉnh Lai Châu đã hợp tác Tập đoàn Y dược Bảo Long thành lập Công ty dược liệu Sìn Hồ. Công ty phối hợp đồng bộ với chúng tôi soạn thảo chương trình đào tạo tại chỗ đội ngũ quản lý kỹ thuật, quản lý hành chính đã đi vào hoạt động có hiệu quả.
Ngành y tế tỉnh đang tìm cách vận động nhân dân, giới thiệu rộng rãi các mẫu dược liệu tới người dân, mở hội nghị về đông y, khuyến khích các hiệu thuốc đông y sử dụng nguồn dược liệu tại địa phương... để hạn chế tình trạng lãng phí nguồn dược liệu quý hiện nay. Theo khảo sát, mỗi năm toàn tỉnh có hàng trăm tấn dược liệu quý trong rừng không được khai thác, sử dụng; trong đó nhiều loại rất có giá trị như câu đằng, thiên niên kiện, sâm ngọc linh,... Có hai loài cây thuốc quý hiếm nằm trong sách Đỏ của nước ta là cây cỏ nhung và trầm hương. Chúng tôi đang triển khai kế hoạch hợp tác với Viện Dược liệu, Bộ Y tế để di thực sâm ngọc linh từ vùng núi cao về huyện Tây Giang để bảo tồn và phát triển
Bắc Cạn là tỉnh miền núi có rừng tự nhiên chiếm tới 56% diện tích tự nhiên, có nguồn dược liệu quý và phong phú, đa dạng với khoảng một nghìn loài, trong đó nhiều loài có trữ lượng lớn, giá trị kinh tế cao. Ngoài ra, còn có các loài dược liệu thuộc diện quý hiếm, giá trị lên tới hàng triệu đồng/kg. Tiềm năng dược liệu trên địa bàn tỉnh Bắc Cạn dồi dào, nhưng việc quản lý, khai thác, sử dụng nguồn từ trước đến nay vẫn chưa còn nhiều khó khăn. Chúng tôi được biết, để bảo tồn dược liệu quý, Hội Đông y tỉnh Bắc Cạn đã tham mưu cho UBND tỉnh ban hành kế hoạch phát triển dược liệu tỉnh Bắc Cạn từ nay đến năm 2015 và tầm nhìn đến năm 2020. Mới đây, Hội Đông y tỉnh cũng đã đề nghị UBND tỉnh ban hành quy chế “Quản lý khai thác, kinh doanh và sử dụng nguồn tài nguyên cây thuốc trên địa bàn tỉnh Bắc Cạn” và cho thành lập Trung tâm Y Dược học cổ truyền trực thuộc tỉnh hội. Ngành y tế luôn ủng hộ, cùng với Hội đông y thực hiện cho được Quyết định của Thủ tướng Chính phủ về kế hoạch hành động phát triển y, dược cổ truyền Việt Nam đến năm 2020, trong đó kế hoặch khám, chữa bệnh bằng y, dược cổ truyền đến năm 2020: tuyến Trung ương đạt 15%; tuyến tỉnh đạt 20%; tuyến huyện đạt 25% và tuyến xã đạt 40%. PV (ghi) |
