HIV (Human Immunodeficiency Virus) là virus gây suy giảm miễn dịch ở người. Khi xâm nhập vào cơ thể, virus này tấn công và phá hủy các tế bào miễn dịch, đặc biệt là tế bào lympho T CD4, khiến cơ thể suy giảm khả năng chống lại các tác nhân gây bệnh.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), HIV có thể lây truyền qua ba con đường chính gồm: Quan hệ tình dục, đường máu và từ mẹ sang con. Mặc dù các biện pháp dự phòng hiện nay đã giúp giảm đáng kể số ca nhiễm mới, nhiều người vẫn mắc bệnh do chủ quan hoặc thiếu hiểu biết về các yếu tố nguy cơ.
1. Quan hệ tình dục không an toàn vẫn là nguyên nhân hàng đầu
Theo WHO và Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), quan hệ tình dục không sử dụng bao cao su là một trong những con đường lây truyền HIV phổ biến nhất hiện nay. Nguy cơ lây nhiễm xảy ra khi dịch tiết sinh dục của người nhiễm HIV tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc hoặc các tổn thương vi thể bên trong đường sinh dục hoặc hậu môn trực tràng xảy ra trong quá trinh quan hệ tình dục. Việc không sử dụng các biện pháp bảo vệ làm tăng đáng kể khả năng virus xâm nhập vào cơ thể.
Nguy cơ không chỉ xuất hiện ở những người có nhiều bạn tình. Chỉ cần quan hệ với một người nhiễm HIV mà không sử dụng biện pháp bảo vệ, nguy cơ lây nhiễm đã có thể xảy ra.
Quan hệ tình dục không sử dụng bao cao su là một trong những con đường lây truyền HIV phổ biến nhất hiện nay
Ngoài ra, nguy cơ cũng tăng lên khi:
- Có nhiều bạn tình trong cùng một khoảng thời gian.
- Quan hệ với nhiều người cùng lúc
- Quan hệ tình dục kèm với sử dụng các chất kích thích
- Quan hệ với người không rõ tình trạng HIV.
- Bản thân hoặc bạn tình mắc các bệnh lây truyền qua đường tình dục như giang mai, lậu, chlamydia hoặc herpes sinh dục.
- Không xét nghiệm HIV định kỳ khi có hành vi nguy cơ.
Hiện nay, ngoài bao cao su, nhiều quốc gia trong đó có Việt Nam khuyến cáo sử dụng dự phòng trước phơi nhiễm HIV (PrEP) đối với những người có nguy cơ cao. Nghiên cứu cho thấy PrEP có thể làm giảm nguy cơ nhiễm HIV qua đường tình dục lên đến 99-100% nếu sử dụng đúng cách và tuân thủ.
2. Dùng chung bơm kim tiêm làm tăng nguy cơ lây truyền HIV qua đường máu
Bên cạnh đường tình dục, lây truyền qua máu vẫn là một trong những con đường có nguy cơ cao nhất. Theo WHO, khi nhiều người sử dụng chung bơm kim tiêm hoặc các dụng cụ tiêm chích có dính máu, virus HIV có thể được truyền trực tiếp từ người nhiễm sang người chưa nhiễm. Đây là lý do tỷ lệ nhiễm HIV ở nhóm người sử dụng ma túy bằng đường tiêm chích luôn cao hơn nhiều so với dân số chung.
Không chỉ bơm kim tiêm, nguy cơ lây nhiễm còn có thể xuất hiện khi dùng chung các vật dụng có khả năng tiếp xúc với máu như:
- Kim xăm.
- Kim châm cứu không được tiệt trùng đúng quy trình.
- Dụng cụ xỏ khuyên.
- Dao cạo râu.
- Dụng cụ cắt móng tay có dính máu...
Trong môi trường y tế hiện đại, nguy cơ lây HIV qua truyền máu đã giảm rất mạnh nhờ quy trình sàng lọc máu nghiêm ngặt. Tuy nhiên, tại những cơ sở không bảo đảm tiêu chuẩn vô khuẩn và an toàn tiêm truyền, nguy cơ vẫn có thể tồn tại. WHO khuyến cáo tất cả dụng cụ xuyên qua da phải được vô khuẩn hoặc chỉ sử dụng một lần nhằm ngăn ngừa HIV cũng như nhiều bệnh lây truyền qua đường máu khác như viêm gan B và viêm gan C.
3. Chủ quan với nguy cơ phơi nhiễm khiến nhiều trường hợp bỏ lỡ thời điểm can thiệp
Một thực tế đáng lưu ý là nhiều người không cho rằng mình thuộc nhóm nguy cơ nên bỏ qua việc xét nghiệm hoặc tư vấn y tế sau khi có hành vi phơi nhiễm. Trong khi đó, HIV có thể không gây triệu chứng trong nhiều năm đầu sau nhiễm. Một người hoàn toàn khỏe mạnh về mặt cảm giác vẫn có thể mang virus và vô tình lây truyền cho người khác.
Bất cứ ai có hành vi nguy cơ như quan hệ tình dục không an toàn hoặc tiếp xúc với máu nghi nhiễm HIV đều nên cân nhắc xét nghiệm. Đặc biệt, nếu vừa xảy ra phơi nhiễm nguy cơ cao, người dân cần đến cơ sở y tế càng sớm càng tốt để được đánh giá chỉ định điều trị dự phòng sau phơi nhiễm (PEP). Thuốc có hiệu quả tốt nhất khi được sử dụng trong vòng 24 giờ và được cho là không còn hiệu quả dự phòng HIV nếu quá 72 giờ sau phơi nhiễm.
Hiện nay, HIV không còn được xem là "án tử" như nhiều thập kỷ trước. Với điều trị kháng virus (ARV) đều đặn, người nhiễm HIV có thể sống khỏe mạnh trong thời gian dài, duy trì công việc, học tập và sinh hoạt bình thường. Nếu điều trị đạt mục tiêu kiểm soát tải lượng virus trong máu ở mức dưới ngưỡng, người đó sẽ không lây HIV cho bạn tình qua quan hệ tình dục, đây là nhận định khoa học "Không phát hiện = Không lây truyền" hay K=K. Điều quan trọng là nhận diện đúng các hành vi nguy cơ, chủ động phòng ngừa bằng bao cao su, PrEP/PEP và xét nghiệm khi cần thiết. Đây vẫn là những biện pháp hiệu quả nhất để giảm số ca nhiễm mới và kiểm soát dịch HIV trong cộng đồng.
Mời bạn xem thêm video:
Ba con đường lây nhiễm HIV/AIDS và các cách phòng tránh.
