Với quy mô hơn 80.000 cơ sở sản xuất, chế biến, kinh doanh thực phẩm và nhu cầu tiêu dùng của hơn 10 triệu người dân, bài toán bảo đảm an toàn cho từng bữa ăn của nhân dân Thủ đô chưa bao giờ là dễ dàng. Đằng sau những con số ấy là một hệ thống quản lý nhiều tầng nấc, nguồn cung phức tạp, cơ sở sản xuất nhỏ lẻ và những khoảng trống cần được lấp đầy bằng tư duy quản trị mới.
Điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận vấn đề lần này là Hà Nội quyết tâm nhìn thẳng vào những điểm nghẽn để xử lý từ gốc. Từ sự chồng chéo về chức năng, hạn chế trong kiểm soát nguồn cung đến trách nhiệm của chính quyền cơ sở và ý thức của người sản xuất, kinh doanh, người tiêu dùng – từng mắt xích đang được đặt lại trong một tổng thể thống nhất.
Bằng định hướng quy tụ quản lý an toàn thực phẩm (ATTP) về 1 đầu mối, cùng nguyên tắc "6 rõ", Thành phố Hà Nội đang chuyển từ tư duy xử lý vụ việc sang quản trị chủ động, từ chỉ đạo chung sang cá thể hóa trách nhiệm.
Đây không chỉ là câu chuyện về thực phẩm an toàn, mà còn là phép thử về năng lực quản trị đô thị và trách nhiệm trước sức khỏe Nhân dân.
Từ những mệnh lệnh hành chính mang tính thời điểm đến một cam kết chính trị cụ thể, Hà Nội đang mở ra một cách tiếp cận mới: Lấy sức khỏe và quyền lợi của người dân làm thước đo cuối cùng của hiệu quả quản lý.
Báo Sức khỏe & Đời sống thực hiện tuyến bài về những đổi mới trong tư duy quản lý, điều hành của Hà Nội - từ nhận diện điểm nghẽn, tháo gỡ nút thắt thể chế đến ứng dụng công nghệ để kiểm soát chuỗi thực phẩm, nhằm phản ánh một cách toàn diện những chuyển động trong công tác bảo đảm an toàn thực phẩm tại Thủ đô.
Mỗi ngày, Thủ đô Hà Nội đón hàng nghìn tấn nông sản, thực phẩm đổ về từ khắp các vùng miền để phục vụ nhu cầu của hơn 10 triệu dân. Với mạng lưới đồ sộ gồm hơn 80.000 cơ sở sản xuất, chế biến và kinh doanh, "nhịp sống" thực phẩm nơi đây vô cùng sống động nhưng cũng đầy áp lực.
Nhiều năm qua, dù chính quyền Thành phố đã không ít lần phát động các chiến dịch thanh tra hay những đợt ra quân rầm rộ nhưng nỗi lo về bữa ăn an toàn vẫn luôn là sự trăn trở thường trực trong lòng mỗi gia đình.
Vì sao một đô thị năng động đang trên đà phát triển hiện đại lại mãi loay hoay với bài toán thực phẩm sạch? Câu trả lời bắt đầu khi Trưởng Ban Chỉ đạo công tác An toàn thực phẩm, Chủ tịch UBND Thành phố Hà Nội Vũ Đại Thắng, cùng các Phó Chủ tịch UBND Thành phố Vũ Thu Hà, Nguyễn Mạnh Quyền quyết định nhìn thẳng vào sự thật và trực tiếp chỉ đạo các sở, ngành rà soát thực địa, bóc tách từng "điểm nghẽn" gốc rễ đang làm giảm hiệu lực quản lý nhà nước để tìm ra lời giải căn cơ nhất cho sức khỏe Nhân dân.
Nhìn thẳng vào 3 "điểm nghẽn" an toàn thực phẩm cố hữu, Lãnh đạo UBND Thành phố Hà Nội đã phát lệnh hành động bằng tinh thần mới: Chuyển từ mệnh lệnh hành chính chung chung sang cam kết chính trị thực chất. Mục tiêu cao nhất là bảo vệ sức khỏe Nhân dân Thủ đô.
Điểm nghẽn về thể chế và sự đan xen trách nhiệm
Nhiều năm qua, "mảnh đất" an toàn thực phẩm (ATTP) bị xé nhỏ thành 3 mảnh ghép riêng biệt dưới sự quản lý của các ngành: Y tế, Nông nghiệp & Môi trường, Công Thương. Sự chồng chéo về ranh giới kiểm soát vô hình chung tạo ra những "khoảng trống" về quản ký. Khi xảy ra sự cố, việc xác định trách nhiệm thường rơi vào cảnh đùn đẩy, làm "thui chuột" tính nghiêm minh của kỷ cương hành chính.
Điểm nghẽn về hạ tầng và cơ chế kiểm soát nguồn cung
Phần lớn trong số 80.000 cơ sở thực phẩm hiện nay hoạt động ở quy mô nhỏ lẻ, manh mún. Những lò mổ gia súc, gia cầm chui vẫn lén lút đỏ lửa; chợ cóc, chợ tạm tự phát ở các vỉa hè vẫn nườm nượp người mua kẻ bán. Trong khi đó, hệ thống kỹ thuật kiểm nghiệm hay năng lực cảnh báo sớm nguy cơ mất ATTP chưa đủ sức theo kịp tốc độ biến động của thị trường.
Điểm nghẽn từ ý thức cộng đồng
Mỗi ngày, Thủ đô Hà Nội đón hàng nghìn tấn nông sản, thực phẩm đổ về từ khắp các vùng miền để phục vụ nhu cầu của hơn 10 triệu dân. Với mạng lưới đồ sộ gồm hơn 80.000 cơ sở sản xuất, chế biến và kinh doanh, “nhịp sống” thực phẩm nơi đây vô cùng sống động nhưng cũng đầy áp lực.
Cuộc cạnh tranh lợi nhuận khiến một bộ phận chủ cơ sở xem nhẹ đạo đức nghề nghiệp, cố tình vi phạm quy trình vệ sinh. Song song đó, thói quen tiêu dùng tiện đâu mua đó, dễ dãi với thực phẩm trôi nổi không rõ nguồn gốc của không ít người dân đã vô tình tiếp tay cho hàng kém chất lượng có chỗ đứng.
"Địa phương nào để tồn tại các vi phạm mà không có biện pháp giải quyết, xử lý triệt để, hiệu quả; để các cơ quan cấp trên, báo chí và nhân dân phản ánh nhiều lần thì đồng chí Chủ tịch UBND phường, xã đó phải chịu hoàn toàn trách nhiệm trước đồng chí Chủ tịch UBND Thành phố" - trích Kế hoạch số 336/KH-UBND của UBND Thành phố Hà Nội về khắc phục điểm nghẽn an toàn thực phẩm.
Nhận diện rõ nút thắt không phải để chùn bước, mà là bệ phóng cho những thay đổi mang tính nền tảng. Lãnh đạo UBND Thành phố Hà Nội quán triệt quan điểm: "Muốn gỡ nghẽn an toàn thực phẩm, trước hết phải gỡ nghẽn về tư duy quản trị và mô hình tổ chức".
Bước ngoặt lớn đánh dấu sự chuyển mình này là việc UBND Thành phố ban hành Kế hoạch số 336/KH-UBND về khắc phục điểm nghẽn ATTP, đặt ra yêu cầu mang tính lịch sử: Xây dựng Đề án quy tụ công tác quản lý an toàn thực phẩm về 01 đầu mối thống nhất.
Đưa chức năng quản lý từ 3 Sở chuyên ngành về một cơ quan chuyên trách trực thuộc UBND Thành phố là quyết định thể hiện bản lĩnh và tầm nhìn sâu sắc của lãnh đạo UBND Thành phố Hà Nội.
Thành phố Hà Nội nhận diện rõ nút thắt không phải để chùn bước, mà là bệ phóng cho những thay đổi mang tính nền tảng. Lãnh đạo UBND Thành phố Hà Nội quán triệt quan điểm: "Muốn gỡ nghẽn an toàn thực phẩm, trước hết phải gỡ nghẽn về tư duy quản trị và mô hình tổ chức".
Như vậy, không còn sự cắt khúc hay đùn đẩy trách nhiệm, mô hình 1 đầu mối sẽ tạo ra mạch kiểm soát thông suốt, khép kín "từ trang trại đến bàn ăn. Đồng hành cùng doanh nghiệp và bảo vệ tối đa quyền lợi người tiêu dùng.
Gắn liền với việc tái cấu trúc bộ máy quản lý, lãnh đạo UBND Thành phố đã yêu cầu đưa toàn bộ hoạt động quản lý vận hành theo nguyên tắc "6 rõ": Rõ người - Rõ việc - Rõ thời gian - Rõ trách nhiệm - Rõ sản phẩm - Rõ thẩm quyền. Mỗi nhiệm vụ được giao không còn dừng ở những mốc chỉ đạo định hướng, mà có thước đo sản phẩm cụ thể, gắn chặt với thời hạn hoàn thành và cá thể hóa trách nhiệm từng cá nhân. Đó cũng chính là sự cụ thể hóa tinh thần chỉ đạo xuyên suốt của UBND Thành phố: "Hà Nội đã nói là làm - làm nhanh, làm đúng, làm hiệu quả, làm đến cùng".
Điểm sáng thể hiện nét tinh tế nhưng vô cùng quyết liệt trong phương thức điều hành của UBND Thành phố là sự phân cấp mạnh mẽ gắn liền với siết chặt kỷ cương.
Chính quyền xã, phường là nơi gần dân nhất, sát với đời sống thường nhật nhất. Hiểu rõ điều đó, UBND Thành phố đã trao quyền toàn diện cho UBND cấp xã, phường chịu trách nhiệm trực tiếp quản lý ATTP tại các chợ dân sinh, chợ đầu mối và các tuyến phố kinh doanh thức ăn đường phố trên địa bàn.
Tuy nhiên, trao quyền luôn đi đôi với sức nặng trách nhiệm. Lãnh đạo UBND Thành phố đã đưa ra thông điệp chỉ đạo đanh thép, thiết lập trật tự kỷ cương hành chính ngay từ cấp cơ sở: "Địa phương nào để tồn tại các vi phạm an toàn thực phẩm, chợ cóc, lò mổ chui kéo dài mà không có biện pháp giải quyết triệt để; để báo chí và Nhân dân phản ánh nhiều lần thì Chủ tịch UBND phường, xã đó phải chịu hoàn toàn trách nhiệm trước Chủ tịch UBND Thành phố".
Điểm sáng thể hiện nét tinh tế nhưng vô cùng quyết liệt trong phương thức điều hành của UBND Thành phố là sự phân cấp mạnh mẽ gắn liền với siết chặt kỷ cương.
Mệnh lệnh hành chính đi kèm cam kết trách nhiệm này đã nhanh chóng phả "hơi nóng" xuống cơ sở, xóa bỏ tâm lý chần chừ hay trông chờ cấp trên. Trên khắp 126 xã, phường của Thủ đô, một không khí làm việc mới đã lan tỏa: chính quyền vào cuộc rà soát chợ, giải tỏa các điểm kinh doanh chui, quy hoạch lại hàng quán vỉa hè với quyết tâm cao nhất.
Hà Nội đang thể hiện quyết tâm chính trị rất cao và tinh thần đổi mới mạnh mẽ khi triển khai hàng loạt giải pháp đột phá nhằm giải quyết triệt để các điểm nghẽn an toàn thực phẩm. Đánh giá về chiến lược này, chuyên gia công nghệ thực phẩm PGS.TS Nguyễn Duy Thịnh (Đại học Bách khoa Hà Nội) khẳng định, đây là những bước đi bài bản, hiện đại và bắt kịp xu thế quản trị đô thị thông minh.
Đặc biệt, việc Thành phố tiên phong chuyển đổi số bằng hệ thống camera AI, số hóa bản đồ chuỗi nông sản và triển khai ứng dụng cho phép phụ huynh giám sát trực tiếp bữa ăn học đường là một bước tiến vượt bậc, trao quyền minh bạch cho người dân. Định hướng triển khai thí điểm vững chắc tại từng khu vực rồi từng bước nhân rộng toàn địa bàn thể hiện tư duy quản trị thận trọng, bảo đảm hiệu quả thực chất và tránh lãng phí nguồn lực.
Bên cạnh giải pháp kỹ thuật, PGS.TS Nguyễn Duy Thịnh cho rằng, chủ trương thành lập Sở An toàn thực phẩm chuyên trách là một quyết sách mang tính đột phá thể chế, giúp thống nhất một đầu mối quản lý, tối ưu hóa bộ máy và chấm dứt tình trạng phân tán trách nhiệm. Đặc biệt, Thành phố đã chuyển đổi tư duy rất tiến bộ khi lấy "hậu kiểm" làm trọng tâm thay cho cơ chế "tiền kiểm" nặng tính hình thức; việc lấy mẫu ngẫu nhiên trực tiếp trên thị trường kết hợp cùng nguyên tắc quản trị "Sáu rõ" đã siết chặt kỷ luật đối với cả doanh nghiệp lẫn đội ngũ thực thi công vụ.
PGS.TS Nguyễn Duy Thịnh cho rằng, chủ trương thành lập Sở An toàn thực phẩm chuyên trách là một quyết sách mang tính đột phá thể chế, giúp thống nhất một đầu mối quản lý, tối ưu hóa bộ máy và chấm dứt tình trạng phân tán trách nhiệm.
Cũng theo PGS.TS Nguyễn Duy Thịnh, tinh thần hành động quyết liệt của Hà Nội còn được thể hiện rõ nét qua việc tấn công trực diện vào các tồn tại cố hữu như dẹp bỏ lò mổ chui, xóa chợ cóc, chợ tạm để quy hoạch lại bài bản. Sự đồng bộ từ thể chế, công nghệ đến tổ chức thực hiện nghiêm túc trên thực địa là minh chứng rõ nét cho một chính quyền hành động, không chỉ tháo gỡ điểm nghẽn an toàn thực phẩm mà còn củng cố vững chắc niềm tin và nâng cao chất lượng sống cho toàn thể người dân Thủ đô.
Như vậy, có thể thấy, sự chuyển động từ quyết sách của Lãnh đạo UBND Thành phố Hà Nội không dừng lại ở những trang văn bản, mà đang thổi một làn gió mới vào đời sống xã hội. Những đề án công nghệ số đang dần hình thành, các chuỗi cung ứng nông sản an toàn được siết chặt, và sự bảo vệ đặc biệt đang được dựng lên quanh các bếp ăn bán trú trường học.
Từ tư duy thụ động xử lý sự cố, Hà Nội đang từng bước dựng xây một hệ sinh thái kiểm soát thực phẩm văn minh, hiện đại và minh bạch. Việc gỡ bỏ nút thắt thể chế chính là nền tảng vững chắc nhất để Thành phố tự tin bước vào chặng đường tiếp theo: Ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo (AI) để minh bạch hóa toàn bộ chuỗi thực phẩm.
Đó cũng là câu chuyện trải nghiệm sinh động sẽ được ghi nhận trực tiếp tại hiện trường trong Bài 2: "Mắt thần" AI và bản đồ số hóa chuỗi nông sản.
Bài, ảnh: BẢO LOAN/Đồ họa: TUẤN ANH