Nguy cơ khôn lường với sức khỏe học sinh từ thực phẩm bẩn
Trao đổi với phóng viên Báo Sức khỏe và Đời sống, GS.AHLĐ Nguyễn Anh Trí – Đại biểu Quốc hội khóa XIV, XV, thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách của Thủ tướng Chính phủ, nguyên Viện trưởng Viện Huyết học và Truyền máu Trung ương – bày tỏ sự bức xúc trước vụ việc hàng trăm tấn thịt lợn bệnh bị tuồn vào bếp ăn trường học. Ông cho rằng đây là hành vi "không thể tưởng tượng nổi", không chỉ vi phạm pháp luật mà còn đe dọa trực tiếp đến sức khỏe, thậm chí tính mạng của trẻ em.
Theo GS.AHLĐ Nguyễn Anh Trí, về nguyên tắc, bất kỳ ai sử dụng thực phẩm bẩn, đặc biệt là thịt lợn nhiễm bệnh, đều phải đối mặt với rủi ro sức khỏe. Tuy nhiên, nhóm chịu tác động nặng nề nhất lại chính là học sinh. "Trẻ em ít có khả năng nhận biết mùi vị bất thường, ít cảnh giác hơn người lớn. Trong khi đó, nếu thực phẩm được chế biến, tẩm ướp thì các em càng dễ ăn nhiều mà không phát hiện nguy cơ", ông phân tích.
GS.AHLĐ Nguyễn Anh Trí nhận định việc thực phẩm bẩn lọt vào bếp ăn trường học phản ánh hàng loạt lỗ hổng trong toàn bộ chuỗi cung ứng.
GS.AHLĐ Nguyễn Anh Trí chỉ ra hai nhóm rủi ro chính khi sử dụng thực phẩm không đảm bảo an toàn. Thứ nhất là các biểu hiện cấp tính, thường xuất hiện ngay sau khi ăn như đau bụng, buồn nôn, tiêu chảy, đau đầu, đau cơ. Những triệu chứng này có thể từ nhẹ đến rất nặng, thậm chí gây tử vong. Điểm đáng chú ý là các phản ứng cấp tính thường "rầm rộ", dễ nhận biết.
Nguy hiểm hơn là nhóm rủi ro thứ hai – các tác động mãn tính. Đây là hậu quả của việc tích lũy lâu dài các vi khuẩn, virus hoặc các chất độc hại có trong thực phẩm bẩn, đặc biệt là các chất bị tiêm, tẩm, trộn trong quá trình chăn nuôi, chế biến. "Những tác động này không biểu hiện ngay, âm thầm tích lũy trong cơ thể. Khi phát hiện thì bệnh thường đã nặng và rất khó điều trị", GS Trí cảnh báo.
Từ góc độ quản lý, ông cho rằng việc thực phẩm bẩn lọt vào bếp ăn trường học phản ánh hàng loạt lỗ hổng trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Từ khâu sản xuất – chăn nuôi, trồng trọt; đến giết mổ, chế biến; rồi phân phối, lưu thông – tất cả đều có thể là điểm phát sinh nguy cơ nếu không được kiểm soát chặt chẽ.
Đáng chú ý, theo GS Trí, vấn đề không chỉ nằm ở việc tồn tại thực phẩm bẩn trên thị trường, mà nghiêm trọng hơn là việc những sản phẩm này vẫn có thể "lọt" vào bếp ăn trường học – nơi lẽ ra phải có tiêu chuẩn kiểm soát cao nhất. "Đây là câu chuyện của hợp đồng, của kiểm định chất lượng, của giám sát. Nếu làm đúng quy trình, kiểm tra nghiêm túc thì rất khó để thực phẩm bẩn đi vào trường học", ông nói.
Ông cũng thẳng thắn đề cập đến yếu tố tiêu cực trong quản lý, như tình trạng buông lỏng kiểm tra, thậm chí có thể có lợi ích cá nhân dẫn đến việc bỏ qua các tiêu chuẩn an toàn. Điều này khiến hệ thống kiểm soát bị vô hiệu hóa, đẩy rủi ro về phía người tiêu dùng, đặc biệt là học sinh.
"Đây là vấn đề liên quan trực tiếp đến sức khỏe của hàng chục, hàng trăm, thậm chí hàng nghìn học sinh. Nếu quy trình quản lý còn lỏng lẻo, coi nhẹ thì đó là điều không thể chấp nhận được", GS Nguyễn Anh Trí nhấn mạnh.
Thực phẩm bẩn không được phép tồn tại ở bất cứ đâu
Từ thực tiễn nhiều năm làm công tác chuyên môn và quản lý, GS.AHLĐ Nguyễn Anh Trí cho rằng, để ngăn chặn thực phẩm bẩn, đặc biệt là không để lọt vào trường học, cần một hệ thống giải pháp đồng bộ, trong đó yếu tố then chốt là quyết tâm chính trị và cách làm khoa học.
Ông nhìn nhận, thời gian qua, Quốc hội và Chính phủ đã có nhiều động thái giám sát, chỉ đạo về an toàn thực phẩm. Tuy nhiên, việc triển khai trên thực tế còn thiếu tính hệ thống, chưa thực sự khoa học và thường mang tính "phong trào". "Khi có vụ việc thì rộ lên kiểm tra, xử lý, nhưng sau đó lại lắng xuống, chưa duy trì được sự kiểm soát thường xuyên", ông nói.
GS.AHLĐ Nguyễn Anh Trí nhấn mạnh, vấn đề cốt lõi trong đảm bảo an toàn thực phẩm hiện nay là phải kiên quyết không để thực phẩm bẩn tồn tại và lưu thông trên thị trường. Theo ông, đây không chỉ là yêu cầu về quản lý mà phải trở thành một quan điểm xuyên suốt, một "lằn ranh đỏ" không thể bị xâm phạm, bởi nó liên quan trực tiếp đến sức khỏe giống nòi và chất lượng dân số.
Chỉ khi có quyết tâm chính trị rõ ràng, đi kèm với hành động quyết liệt và liên tục, thì mới có thể từng bước loại bỏ thực phẩm bẩn, bảo vệ an toàn cho người dân.
Ông cho rằng, trong bối cảnh hiện nay, khi đời sống đã được nâng cao, nguồn cung thực phẩm dồi dào, Việt Nam thậm chí còn xuất khẩu nhiều mặt hàng nông sản, thì việc chấp nhận thực phẩm bẩn tồn tại là điều không thể biện minh. "Đã đến lúc chúng ta không được phép để người dân phải ăn thực phẩm bẩn, dùng thực phẩm không đảm bảo an toàn", ông nói.
Theo GS Trí, muốn làm được điều này cần bắt đầu từ việc kiểm soát chặt chẽ ngay từ gốc – từ sản xuất, chăn nuôi, trồng trọt. Các quy trình phải được xây dựng theo hướng khoa học, cập nhật, loại bỏ hoàn toàn tư duy dễ dãi, chấp nhận "bẩn một chút cũng được". Đồng thời, việc lưu thông, phân phối phải minh bạch, có kiểm soát, không để tồn tại các kênh buôn bán tự phát, không kiểm định.
Bên cạnh đó, ông nhấn mạnh vai trò của chế tài và trách nhiệm thực thi. Nếu không xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, đặc biệt là những trường hợp cố tình đưa thực phẩm bẩn ra thị trường vì lợi ích cá nhân, thì sẽ rất khó tạo ra sự thay đổi thực chất. Theo ông, chỉ khi có quyết tâm chính trị rõ ràng, đi kèm với hành động quyết liệt và liên tục, thì mới có thể từng bước loại bỏ thực phẩm bẩn, bảo vệ an toàn cho người dân.
Cần huy động hệ thống y tế tham gia kiểm soát an toàn thực phẩm
Một trong những giải pháp quan trọng được GS.AHLĐ Nguyễn Anh Trí đề xuất là tăng cường hoạt động xét nghiệm, kiểm định chất lượng thực phẩm. Theo ông, việc đánh giá an toàn thực phẩm không thể chỉ dựa vào cảm quan mà phải thông qua các xét nghiệm về vi sinh, độc chất, chất lượng.
Đáng chú ý, ông đề nghị tận dụng hệ thống phòng thí nghiệm (labo) sẵn có trong ngành y tế để tham gia kiểm định thực phẩm. "Ngành y tế đã có sẵn máy móc, con người, kinh nghiệm. Chỉ cần bổ sung thiết bị, hóa chất phù hợp là có thể triển khai ngay, vừa tiết kiệm chi phí, vừa đảm bảo chất lượng", ông phân tích.
GS Nguyễn Anh Trí đặc biệt nhấn mạnh vai trò then chốt của hệ thống phòng thí nghiệm trong kiểm soát an toàn thực phẩm – yếu tố mà theo ông hiện vẫn chưa được khai thác đúng mức. Ông cho rằng, trong khi nhiều lĩnh vực đang thiếu nguồn lực để đầu tư mới, thì ngành y tế lại đang sở hữu một mạng lưới labo với máy móc hiện đại và đội ngũ nhân lực đã được đào tạo bài bản, có thể tham gia ngay vào quá trình kiểm định thực phẩm.
Theo ông, bản chất các xét nghiệm thực phẩm và xét nghiệm y học có nhiều điểm tương đồng về nguyên lý. "Cùng một hệ thống máy, cùng nguyên lý, chỉ khác hóa chất và mục tiêu phân tích", ông phân tích. Vì vậy, việc tận dụng các phòng xét nghiệm hiện có để kiểm tra vi khuẩn, độc chất hay các yếu tố nguy cơ trong thực phẩm là hoàn toàn khả thi, thậm chí hiệu quả hơn so với việc xây dựng mới từ đầu.
Không chỉ giúp tiết kiệm chi phí đầu tư lớn, giải pháp này còn rút ngắn thời gian triển khai, đảm bảo tính chuyên nghiệp và độ tin cậy của kết quả. GS Trí nhấn mạnh, nếu được tổ chức hợp lý, hệ thống labo y tế có thể trở thành "lá chắn kỹ thuật" quan trọng, góp phần phát hiện sớm và ngăn chặn thực phẩm bẩn ngay từ đầu nguồn.
Ngoài ra, ông cũng nhấn mạnh vai trò của việc kiểm tra theo phương pháp khoa học, như lấy mẫu ngẫu nhiên theo xác suất, thay vì kiểm tra dàn trải hoặc cảm tính. Điều này vừa đảm bảo tính đại diện, vừa không làm tăng chi phí quá lớn.
Song song với giải pháp kỹ thuật, GS Trí cho rằng cần rà soát toàn bộ quy trình cung ứng thực phẩm vào bếp ăn tập thể, đặc biệt là trường học. Từ khâu ký hợp đồng, kiểm định, vận chuyển đến chế biến đều phải minh bạch, có kiểm tra và chịu trách nhiệm rõ ràng.
Cuối cùng, ông đặc biệt nhấn mạnh yếu tố đạo đức trong quản lý. "Nếu còn tình trạng vì lợi ích cá nhân mà buông lỏng kiểm soát thì mọi quy trình đều có thể bị vô hiệu hóa", ông nói.
Cuộc chiến chống thực phẩm bẩn không thể "đánh trống bỏ dùi"
Theo GS Nguyễn Anh Trí, cuộc chiến chống thực phẩm bẩn không thể làm theo kiểu "đánh trống bỏ dùi", mà phải triển khai ngay, làm thường xuyên và có hiệu quả thực chất. Chỉ khi đó mới có thể bảo vệ được sức khỏe người dân và thế hệ tương lai.
Một điểm được GS.AHLĐ Nguyễn Anh Trí nhấn mạnh nhiều lần là công tác kiểm soát an toàn thực phẩm phải được thực hiện liên tục, bền bỉ, tuyệt đối tránh tình trạng "đánh trống bỏ dùi". Theo ông, thực tế hiện nay cho thấy cứ mỗi khi xảy ra vụ việc lớn, dư luận dậy sóng thì các cơ quan chức năng đồng loạt vào cuộc, kiểm tra rầm rộ, xử lý quyết liệt. Tuy nhiên, sau một thời gian ngắn, khi sự việc lắng xuống, hoạt động kiểm soát lại có xu hướng chùng xuống, thiếu duy trì thường xuyên.
Cách làm này, theo GS Trí, không chỉ kém hiệu quả mà còn vô tình tạo ra "khoảng trống" cho thực phẩm bẩn quay trở lại thị trường. "An toàn thực phẩm không phải là việc làm theo chiến dịch, mà phải là nhiệm vụ thường trực, làm hàng ngày, làm liên tục", ông nhấn mạnh. Bởi lẽ, thực phẩm là nhu cầu thiết yếu, diễn ra mỗi ngày, mỗi giờ, nên nếu chỉ kiểm soát theo từng đợt cao điểm thì không thể bao quát hết các rủi ro.
Ông cho rằng cần thiết lập một cơ chế giám sát thường xuyên, có hệ thống, trong đó các hoạt động kiểm tra, lấy mẫu, xét nghiệm phải được thực hiện định kỳ, song song với kiểm tra đột xuất. Đặc biệt, phải duy trì kỷ luật thực thi ở tất cả các khâu, từ sản xuất, chế biến đến phân phối và tiêu thụ. Khi đã có quy trình thì phải thực hiện nghiêm túc, không nể nang, không ngoại lệ.
Bên cạnh đó, việc đánh giá hiệu quả cũng cần được tiến hành định kỳ, có tổng kết, rút kinh nghiệm và điều chỉnh kịp thời. "Không thể chỉ xử lý khi có sự cố, mà phải phòng ngừa từ trước, phát hiện sớm từ gốc", GS Trí nói, đồng thời khẳng định chỉ khi duy trì được sự kiểm soát liên tục, thực chất thì mới có thể chặn đứng nguy cơ thực phẩm bẩn xâm nhập vào bữa ăn của người dân, đặc biệt là trong trường học.
