Gom từng mảnh ký ức dưới đất vụn để gọi tên các Anh hùng

SKĐS - Giữa hàng nghìn ngôi mộ chưa có tên tại các nghĩa trang ở Nghệ An, một hành trình thầm lặng đang diễn ra. Từng chiếc răng, mẩu xương dăm nhỏ bằng ngón tay út lẫn trong đất mục, các giám định viên tỉ mỉ thu nhận, bảo quản và mã hóa. Đó là điểm bắt đầu cho hành trình trả lại tên tuổi cho những người lính sau hơn nửa thế kỷ.

Dấu tích nửa thế kỷ

Trước một ngôi mộ chưa có tên, bác sĩ Nguyễn Cảnh Trung, Trưởng khoa giám định (Trung tâm Pháp y Nghệ An) cùng các đồng nghiệp và chiến sĩ Đội Quy tập thuộc Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Nghệ An dừng lại thắp nén hương. 

Số hàng, số mộ và vị trí trên sơ đồ được kiểm tra, đối chiếu với hồ sơ lưu trữ trước khi tiểu quách được mở.

Toàn bộ phần hài cốt cùng những gì còn lại bên trong được đưa ra, đặt trên tấm vải sạch đã trải sẵn. Cách làm này giúp các giám định viên quan sát kỹ toàn bộ phần hài cốt, hạn chế bỏ sót một chiếc răng hay mẩu xương nhỏ còn lẫn trong đất.

"Không phải bộ hài cốt nào cũng còn nguyên vẹn", bác sĩ Trung nói. Thời gian, độ ẩm, nước và điều kiện của từng khu đất khiến tình trạng hài cốt sau hàng chục năm rất khác nhau. Có phần mộ khi mở ra vẫn còn những đoạn xương tương đối rõ. Nhưng cũng có trường hợp hài cốt đã phân hủy mạnh, chỉ còn những mảnh nhỏ, giòn, lẫn trong đất vụn.

Với những phần mộ như vậy, việc tìm mẫu bắt đầu bằng sự kiên nhẫn. Bác sĩ Trung tách từng vón đất, miết nhẹ các ngón tay trên bề mặt tấm vải, rà từng khoảng một. Những vật thể có độ cứng hoặc hình dạng khác thường được nhặt riêng để kiểm tra. Có thứ sau khi làm sạch mới nhận ra là một mẩu xương; có thứ chỉ là đá vụn hoặc vật chất đã biến đổi theo thời gian.

"Nhiều khi nhìn qua, ai cũng nghĩ phần mộ này không còn mẫu. Nhưng nếu kiên nhẫn tìm kỹ từng vón đất, vẫn có thể phát hiện một mẩu xương dăm hoặc chiếc răng nhỏ. Mẩu xương ấy, dù chỉ bằng ngón tay út, có thể là nguồn vật liệu để phục vụ phân tích ADN", bác sĩ Trung chia sẻ.

Tuy nhiên, không phải phần mộ nào cũng còn mẫu đáp ứng yêu cầu chuyên môn. Có trường hợp sau khi tìm kiếm kỹ, những gì còn lại đã quá mục, quá vụn hoặc chịu tác động của môi trường trong thời gian dài, không đủ điều kiện để thu nhận. 

Khi ấy, những người làm nhiệm vụ đành dừng lại, dù phía sau mỗi phần mộ vẫn là một gia đình đang chờ ngày biết được danh tính người thân.

Nếu còn vật liệu, việc lựa chọn mẫu lại đòi hỏi sự thận trọng. Theo các bác sĩ, răng là loại mẫu được ưu tiên nếu còn đủ điều kiện. Trong nhóm răng, răng hàm lớn được lựa chọn trước, sau đó đến răng hàm bé. Khi không còn răng hoặc răng không còn phù hợp, các giám định viên chuyển sang đánh giá những phần xương còn lại.

Nhắc đến việc lựa chọn mẫu xương, bác sĩ Nguyễn Hoàng Tú (Trung tâm Pháp y Nghệ An), cho biết không thể chỉ nhìn hình dáng bên ngoài để đánh giá một mảnh xương có phù hợp hay không. Có đoạn xương bên ngoài còn khá nguyên vẹn nhưng cấu trúc bên trong đã bị thoái hóa, giòn và dễ vỡ. Ngược lại, có những mảnh xương dẹt đã biến dạng nhưng cấu trúc bên trong vẫn còn tương đối chắc.

"Chúng tôi phải kiểm tra kỹ mức độ phân hủy, độ chắc và cấu trúc của từng mảnh xương, từ đó chọn phần phù hợp nhất. Mẫu được lấy đúng vị trí, hạn chế nhiễm bẩn và bảo quản đúng quy trình để tạo điều kiện tốt nhất cho khâu phân tích tiếp theo", bác sĩ Tú nói.

Sau khi lựa chọn được mẫu phù hợp, khâu thu nhận và bảo quản trở thành bước đặc biệt quan trọng. Với những phần hài cốt đã nằm dưới lòng đất hàng chục năm, vật liệu di truyền vốn đã suy giảm đáng kể. Chỉ một sơ suất trong quá trình lấy mẫu cũng có thể ảnh hưởng đến kết quả phân tích phía sau.

Người lấy mẫu phải mặc đầy đủ trang phục bảo hộ, đội mũ, đeo khẩu trang và mang hai lớp găng tay. Lớp găng bên ngoài được sử dụng trực tiếp khi thao tác với mẫu và thay mới sau mỗi lần lấy mẫu. Các dụng cụ tiếp xúc trực tiếp với mẫu như cưa cắt xương, bàn chải làm sạch… được sử dụng riêng cho từng mẫu nhằm hạn chế nguy cơ nhiễm chéo. Sau mỗi lần lấy mẫu, dụng cụ và khu vực thao tác đều được làm sạch theo quy trình trước khi tiếp tục xử lý mẫu khác.

"Nếu khâu lấy mẫu không bảo đảm, mọi nỗ lực trong phòng thí nghiệm đều có thể trở nên vô nghĩa. Nguy cơ nhiễm bẩn, nhiễm chéo có thể ảnh hưởng đến chất lượng phân tích và kết quả đối sánh ADN. Đó là điều những người làm chuyên môn luôn trăn trở", bác sĩ Nguyễn Hữu Thanh, Bệnh viện Đa khoa TP Vinh thông tin.

Một mẩu xương nhỏ được nhặt lên từ lớp đất vụn có thể chưa đủ để trả lại tên cho một người lính. Nhưng đó là điểm bắt đầu của một hành trình dài.

Sau khi được lựa chọn, mẫu được bảo quản, niêm phong và chuyển sang các khâu tiếp theo. Mỗi chiếc răng, mẩu xương từ lúc này phải đi cùng một mã số riêng, bởi chỉ cần nhầm lẫn ở khâu quản lý, mẫu có thể mất đi mối liên hệ với chính phần mộ nơi nó được thu nhận.

Một dãy số nối quá khứ và hiện tại

Chiếc răng hay mẩu xương được đặt vào hộp chuyên dụng do Viện Pháp y Quân đội cung cấp. Hộp được đóng nắp, niêm phong. Mỗi hộp mẫu đều được ghi rõ thông tin nhận diện: tên nghĩa trang, địa danh hành chính, hàng, số mộ, số thứ tự trong hàng, xã, phường cùng mã định danh mẫu hài cốt liệt sĩ, mã tỉnh, mã nghĩa trang, đơn vị và thời gian thu mẫu. Những thông tin này giúp mẫu được nhận diện và truy xuất trong các bước tiếp theo.

Mỗi thông tin đều được đối chiếu với hồ sơ gốc và vị trí thực tế của phần mộ trước khi hoàn tất mã định danh. Từ đây, mẫu mang một mã số riêng và mã định danh giúp truy xuất nguồn gốc và theo dõi mẫu trong các khâu lưu giữ, vận chuyển, bàn giao và phân tích.

Mỗi lần giao nhận giữa các đơn vị, tình trạng niêm phong và thông tin trên hộp đều được kiểm tra, đối chiếu. Bác sĩ Nguyễn Hữu Thanh cho biết, mã số tưởng như chỉ là những chữ cái và con số nhưng lại giữ vai trò quan trọng trong việc xác định nguồn gốc mẫu.

"Từ kiểm tra, thu nhận đến đóng gói, mẫu hài cốt được quản lý chặt chẽ theo từng phần mộ. Mỗi phần mộ là một hồ sơ riêng, vì vậy mọi thông tin trên hộp mẫu đều phải được kiểm tra kỹ, bảo đảm truy xuất đúng nguồn gốc và phục vụ chính xác quá trình phân tích, đối sánh ADN", bác sĩ Thanh thông tin.

Sau khi hoàn tất việc lấy mẫu, đoàn công tác kiểm tra lại số lượng hộp, rà soát nhật ký và niêm phong thùng vận chuyển trước khi bàn giao. Các mẫu sau đó được chuyển đến đơn vị tiếp nhận để tiếp tục xử lý, phân tích vật liệu di truyền.

Tại đây, các kỹ thuật viên thực hiện những bước chuyên môn cần thiết để thu nhận ADN còn lại trong mẫu, phân tích và đối chiếu với dữ liệu phù hợp nhằm phục vụ xác định danh tính.

Không phải mẫu nào cũng cho kết quả như mong muốn. Những bộ hài cốt nằm dưới lòng đất quá lâu, chịu tác động của đất, nước và môi trường có thể chỉ còn lại lượng vật liệu di truyền rất ít, không đủ điều kiện để xây dựng hồ sơ ADN.

Những chiếc hộp mẫu lặng lẽ rời nghĩa trang, mang theo những dấu vết còn lại của những người lính đã nằm lại hơn nửa thế kỷ. 

Nhìn từng phần hài cốt được đóng gói cẩn trọng, bác sĩ Nguyễn Cảnh Trung trải lòng: "Phía sau mỗi phần mộ là một gia đình đã chờ đợi quá lâu. Vì vậy, nếu còn một mẩu xương có thể xét nghiệm, chúng tôi vẫn phải cố gắng giữ lại. Mỗi mẫu được thu nhận hôm nay đều mở thêm một cơ hội để tìm lại tên tuổi, đưa các anh trở về với gia đình".