Giúp giảm di chứng do tổn thương não

(SKDS) - Ngày nay, kỹ thuật đo áp lực nội sọ xâm nhập đã trở nên quen thuộc và cần thiết cho các bác sĩ chuyên ngành hồi sức cấp cứu, đặc biệt là hồi sức thần kinh. Đo áp lực nội sọ xâm nhập theo dõi được áp lực nội sọ (ICP – intracranial pressure) liên tục trong 24 giờ, giúp các bác sĩ theo dõi và xử trí kịp thời các mức độ của tăng ICP, từ đó đưa ra những chỉ định can thiệp cần thiết, làm giảm tỷ lệ tử vong và di chứng do tổn thương não gây ra cho bệnh nhân (BN).

Sự sống hồi sinh nhờ được theo dõi áp lực nội sọ

Câu chuyện của BN N.T.H. (75 tuổi, Lạc Long Quân, Hà Nội) có một kết thúc bất ngờ và có hậu cho cả chính bác sĩ và BN. Tháng 9/2011, bà H. được chuyển đến Khoa Hồi sức tích cực, Bệnh viện (BV) E Trung ương trong tình trạng hôn mê sâu. Kết quả chụp cắt lớp cho thấy BN bị xuất huyết dưới nhện lan tỏa, phù não rất nhiều. Các bác sĩ kết luận bà H. bị xuất huyết dưới nhện do tăng huyết áp. BN được theo dõi áp lực nội sọ bằng bộ đo áp lực nội sọ xâm nhập. Kết quả cho thấy chỉ số ICP của BN có lúc lên tới 30mmHg (ICP tăng trên 20mmHg là bất thường, cần xử trí ngay). BN được điều chỉnh tư thế nằm, truyền manitol và thở máy. Điều kỳ diệu là sau 25 ngày hôn mê, BN đã tỉnh táo hoàn toàn và khỏe mạnh. Mọi việc xảy ra đối với bà H. như một giấc mơ vậy. Bà kể lại, khi đang đi tập thể dục bỗng nhiên có tiếng nổ như tiếng sét trong đầu. Tỉnh dậy thì thấy đã trải qua 25 ngày hôn mê.

BN T.C.C. (37 tuổi, Hà Nội) cũng được chuyển đến Khoa Hồi sức tích cực BV E trong tình trạng hôn mê do chấn thương sọ não. Trên phim chụp cắt lớp chỉ thấy đụng dập não. Các bác sĩ đắn đo không biết nên phẫu thuật hay không. Sau khi đo ICP, thấy chỉ số ICP tăng trên 35mmHg, các bác sĩ đã quyết định phải mở sọ ngay để giảm áp cho BN. Anh C. đã qua được cơn nguy kịch và tỉnh táo, trở về với cuộc sống bình thường. Nếu không được xử trí kịp thời, BN C. sẽ khó lòng qua khỏi hoặc nếu được cứu sống cũng không thể trở về cuộc sống như người bình thường.

BN chấn thương sọ não được đặt máy theo dõi ICP tại Khoa Hồi sức tích cực - Bệnh viện E Trung ương. Ảnh: BS

Kỹ thuật không thể thiếu

trong hồi sức cấp cứu

Chỉ số ICP của người bình thường từ 7-15 mmHg (đo ở tư thế nằm) và có thể tới (-) 10 cmHg (ở tư thế đứng). Khi nghỉ ngơi ICP giảm xuống dưới 10mmHg. Khi ICP tăng > 20mmHg là bất thường. ICP tăng > 40mmHg là nguy kịch. Khuyến cáo của Mỹ và Châu Âu ghi nhận cần xử trí ngay khi ngưỡng ICP tăng 20-25 mmHg. Chỉ định đo và đặt máy theo dõi ICP đặt ra đối với các BN cần được theo dõi áp lực nội sọ liên tục như chấn thương sọ não, đột quỵ, xuất huyết não, giãn não thất, xuất huyết dưới nhện, hội chứng Reye, hội chứng não – gan, huyết khối xoang tĩnh mạch dọc trên.

Trường hợp của bà H. và anh C. chỉ là 2 trong số hơn 50 trường hợp được cứu sống nhờ theo dõi ICP bằng kỹ thuật đo áp lực nội sọ xâm nhập đã được thực hiện tại BV E Trung ương từ 4 năm nay. TS.BS. Vũ Đức Định - Trưởng khoa Hồi sức tích cực BV E Trung ương cho biết: Áp lực nội sọ tăng do rất nhiều nguyên nhân: chấn thương sọ não, tai biến mạch máu não, viêm não, viêm màng não, viêm não - màng não, u não hay bệnh do ký sinh trùng toxoplasma gonddi. Hình dung hộp sọ là một hộp kín chứa tổ chức não, dịch não tủy, dịch ngoài tế bào và máu. Hộp sọ không có khả năng co giãn. Sau chấn thương, thể tích trong khoang hộp sọ tăng lên do xuất huyết, tụ máu và phù tổ chức.

 

Thoạt đầu, thể tích nội sọ tăng lên có thể được điều tiết bằng tình trạng di chuyển của máu và dịch não tủy ra khỏi hộp sọ. Tuy nhiên về sau, khi khối tụ máu tăng lên khiến ICP tăng nhanh. Tăng ICP sẽ gây hại khi nó tăng tới điểm mà áp lực tưới máu não giảm xuống dưới một giá trị tới hạn. Hậu quả là thiếu máu cục bộ não dẫn tới tổn thương nơ-ron thần kinh và phù não, tình trạng này làm tăng thêm ICP. ICP tăng cao sẽ chèn ép vào trung tâm hô hấp tuần hoàn, hệ thống dẫn truyền trong não làm rối loạn hô hấp tuần hoàn, rối loạn thân nhiệt, tổn thương thần kinh không hồi phục. Nếu không được cấp cứu kịp thời (dùng thuốc, cho thở máy hoặc phẫu thuật mở hộp sọ), BN sẽ khó tránh khỏi những di chứng do tổn thương não gây ra như: liệt, động kinh, co giật, bán thân bất toại, nặng hơn là sống thực vật hoặc tử vong.

Để đo ICP, các bác sĩ khoan 1 lỗ (nhỏ bằng đầu bút chì) vào xương sọ, đưa 1 đầu dò qua đó và đo trực tiếp. Máy có thể đo ICP tại các vị trí trong hộp sọ như: ngoài và dưới màng cứng, trong nhu mô não và trong não thất. Theo TS.BS. Vũ Đức Định, việc đặt máy theo dõi ICP được chỉ định cho những BN có nguy cơ tăng áp lực nội sọ như: BN chấn thương sọ não có những dấu hiệu bất thường trên cắt lớp vi tính. Các BN có chấn thương sọ não nhưng chụp cắt lớp vi tính bình thường thì tỷ lệ tăng ICP thấp hơn. Các chỉ định khác của đặt ICP xâm nhập bao gồm các viêm nhiễm trong hộp sọ (như viêm não, viêm màng não…), hội chứng não gan, xuất huyết não do tăng huyết áp, nhũn não, xuất huyết dưới nhện…

Đo áp lực nội sọ xâm nhập theo dõi được ICP liên tục trong 24h để có chỉ định can thiệp cần thiết (não chỉ cần thiếu máu trên 5 phút đã tổn thương không hồi phục). Có thể nói đó là phương tiện theo dõi đầu giường vô cùng hữu ích, không thể thiếu được trong hồi sức thần kinh. Nếu như việc theo dõi ICP trên lâm sàng thường rất khó khăn do BN có tăng ICP nhiều khi đã được cho an thần để thở theo máy nên không thể đánh giá đúng mức độ hôn mê của BN. Chụp cắt lớp sọ não cũng không thể làm thường xuyên tại giường. Đánh giá mức độ tưới máu não bằng siêu âm doppler xuyên sọ cũng không thể làm liên tục và kết quả của tất cả các biện pháp trên cũng không chính xác và không định lượng được cụ thể mức độ tăng ICP. Đo ICP xâm nhập khắc phục được tất cả những nhược điểm trên. Vấn đề còn lại là đo ICP xâm nhập có thể bị nhiễm khuẩn, tổn thương não, màng não. Tuy nhiên, điều này có thể khắc phục được nếu như thủ thuật này được tiến hành trong môi trường vô khuẩn tốt, do những người có kinh nghiệm tiến hành. Một nhược điểm nữa là giá thành một bộ đo ICP xâm nhập khá cao (khoảng 10 triệu đồng), đây là một khó khăn cho những BN nghèo có thể tiếp cận kỹ thuật này. 

 Mai Linh