Trong không gian Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam (Hà Nội), tiếng trống, tiếng chiêng vang lên rộn ràng. Những người đàn ông trong trang phục đỏ rực, điểm xuyết những dải thổ cẩm nhiều màu sắc, nhịp nhàng thực hiện các động tác múa truyền thống.
Giữ hồn văn hóa Dao qua những điệu múa trong Lễ cấp sắc. Video: Tuấn Anh
Đó là những hình ảnh trong trích đoạn Lễ cấp sắc được đồng bào Dao Thanh Y đến từ Quảng Ninh giới thiệu tới công chúng, trong chuỗi hoạt động hướng tới Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc (18/11) và hưởng ứng Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11).
Không chỉ mang đến cho du khách những trải nghiệm sinh động về văn hóa của người Dao, hoạt động còn góp phần lan tỏa những giá trị di sản, khơi dậy niềm tự hào về bản sắc văn hóa của cộng đồng 54 dân tộc Việt Nam.
Nghi lễ đánh dấu sự trưởng thành của người đàn ông Dao
Trong kho tàng văn hóa phong phú của người Dao Thanh Y ở Quảng Ninh, Lễ cấp sắc là một trong những nghi lễ quan trọng bậc nhất, gắn liền với người đàn ông.
Lễ cấp sắc còn gọi là lễ đặt tên âm, tiếng Dao Thanh Y gọi là "Ấy man cháy sấy". Đây là tập quán xã hội và tín ngưỡng dân gian gắn với quá trình hình thành, thiên di và phát triển của cộng đồng người Dao, được gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ.
Những động tác múa mang đậm dấu ấn tín ngưỡng của người Dao Thanh Y. Ảnh: Tuấn Anh
Theo quan niệm truyền thống, người con trai Dao Thanh Y dù đã lớn tuổi nhưng chưa trải qua Lễ cấp sắc vẫn chưa được coi là người trưởng thành về phương diện tín ngưỡng. Sau nghi lễ, người thụ lễ được đặt tên âm, ghi danh vào tộc phả, được cộng đồng và tổ tiên công nhận.
Từ đây, họ có thể đảm nhận những công việc quan trọng của gia đình, dòng họ, thực hiện việc thờ cúng tổ tiên và tham gia các sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng.
Khác với một số nhóm Dao khác, người Dao Thanh Y chỉ tổ chức Lễ cấp sắc một lần trong đời. Nghi lễ thường diễn ra vào dịp cuối năm hoặc đầu xuân, khi công việc đồng áng đã vơi bớt. Các gia đình chuẩn bị chu đáo lễ vật, lựa chọn ngày lành và mời những thầy cúng có uy tín đến thực hiện nghi lễ.
Đồng bào Dao Thanh Y tái hiện trích đoạn Lễ cấp sắc tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam. Ảnh: Tuấn Anh
Lễ cấp sắc gồm nhiều nghi thức như khai đàn, đặt tên âm, khao quân, tạ ơn tổ tiên và thần linh. Trong quá trình hành lễ, các thầy cúng còn truyền dạy cho người thụ lễ những bài học về đạo lý làm người, cách ứng xử với gia đình và cộng đồng, hướng con người đến lối sống lương thiện, biết kính trọng cha mẹ, thầy dạy và sống có tình nghĩa.
Bởi vậy, Lễ cấp sắc không chỉ là dấu mốc trưởng thành mà còn mang ý nghĩa giáo dục sâu sắc, vun đắp đạo lý uống nước nhớ nguồn, ý thức trách nhiệm với gia đình, dòng họ và cộng đồng.
Đặc sắc những điệu múa trong Lễ cấp sắc
Một trong những nét độc đáo làm nên sức hấp dẫn của Lễ cấp sắc là sự kết hợp giữa âm nhạc, vũ đạo, trang phục và các hình thức diễn xướng dân gian.
Trong không gian làng Dao tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam, những người đàn ông khoác trên mình bộ lễ phục màu đỏ, vai quàng khăn trắng, kết hợp với những dải vải thêu hoa văn rực rỡ, cùng thực hiện các động tác múa theo nhịp trống, chiêng.
Lễ phục rực rỡ sắc màu trong điệu múa truyền thống của người Dao Thanh Y. Ảnh: Tuấn Anh
Từng động tác đưa tay, xoay người, nhún chân được thực hiện nhịp nhàng. Khi cả nhóm cùng chuyển động, những dải vải nhiều màu sắc tung bay theo từng bước chân, tạo nên khung cảnh sinh động, mang đậm dấu ấn văn hóa của đồng bào Dao.
Trong Lễ cấp sắc truyền thống, các thầy cúng thay phiên nhau thực hiện những điệu múa mang ý nghĩa tín ngưỡng. Kho tàng vũ đạo của người Dao Thanh Y trong nghi lễ này có nhiều điệu múa như múa rồng, múa rùa, múa gà cùng các điệu nhảy dân gian.
Những điệu múa không đơn thuần mang tính biểu diễn mà còn là phương thức thể hiện sự kết nối giữa con người với tổ tiên, thần linh, gửi gắm ước vọng về cuộc sống bình an, no ấm.
Từng động tác trong điệu múa được thực hiện với sự tập trung, thành kính. Ảnh: Tuấn Anh
Điểm nhấn trong các điệu múa còn nằm ở bộ lễ phục truyền thống. Trên nền vải đỏ nổi bật là những họa tiết hình người, động vật, cây cỏ và các đường nét hình học được phối hợp hài hòa. Những hoa văn thể hiện sự tinh tế trong nghệ thuật trang trí, thêu may của đồng bào Dao.
Những động tác múa đồng điệu trong sắc màu lễ phục truyền thống. Ảnh: Tuấn Anh
Góp phần tạo nên không gian đặc trưng của nghi lễ là âm thanh của các nhạc cụ dân gian. Tiếng trống, tiếng chiêng khi khoan thai, khi dồn dập, dẫn dắt từng chuyển động của người múa, tạo nên sự hòa quyện giữa âm nhạc và vũ đạo.
Tiếng trống, chiêng giữ nhịp cho những điệu múa trong Lễ cấp sắc. Ảnh: Tuấn Anh
Qua những động tác tưởng chừng giản dị là cả một kho tàng tri thức dân gian được tích lũy qua nhiều thế hệ. Mỗi điệu múa, nhịp trống hay hoa văn trên trang phục đều góp phần làm nên diện mạo riêng của văn hóa Dao Thanh Y trong bức tranh văn hóa đa dạng của các dân tộc Việt Nam.
Để di sản tiếp tục sống trong cộng đồng
Ngày 10/12/2024, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 3976/QĐ-BVHTTDL, đưa tập quán xã hội và tín ngưỡng Lễ cấp sắc của người Dao Thanh Y tại Quảng Ninh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Đây là sự ghi nhận đối với những giá trị văn hóa, lịch sử, tín ngưỡng độc đáo của nghi lễ, đồng thời tạo thêm động lực để cộng đồng tiếp tục gìn giữ, trao truyền di sản cho các thế hệ mai sau.
Trước đó, tháng 4/2024, Bảo tàng Quảng Ninh đã tổ chức triển lãm chuyên đề "Độc đáo lễ cấp sắc của người Dao Thanh Y tỉnh Quảng Ninh", giới thiệu gần 100 hình ảnh, phim tư liệu, 30 hiện vật cùng tổ hợp tượng tái hiện nghi lễ. Những trích đoạn diễn xướng dân gian cũng được giới thiệu tới công chúng, góp phần đưa di sản đến gần hơn với người dân và du khách.
Công tác bảo tồn không chỉ dừng lại ở việc sưu tầm, trưng bày hay biểu diễn mà còn được thực hiện thông qua các hoạt động truyền dạy ngay tại cộng đồng.
Tháng 12/2025, tại xã Quảng Đức (Quảng Ninh), lớp truyền dạy nghi lễ cấp sắc cho 15 học viên nam người Dao Thanh Y đã hoàn thành sau 20 buổi học. Dịp này, địa phương cũng thành lập Câu lạc bộ Nghi lễ Cấp sắc dân tộc Dao Thanh Y với 22 thành viên, tạo lực lượng nòng cốt trong việc duy trì, thực hành và truyền dạy di sản cho thế hệ trẻ.
Những người đàn ông Dao Thanh Y góp phần gìn giữ và trao truyền di sản của cha ông. Ảnh: Tuấn Anh
Trong đời sống hiện đại, việc bảo tồn Lễ cấp sắc cũng đặt ra yêu cầu thích ứng với những đổi thay của xã hội. Một số thủ tục có thể được giản lược để phù hợp với điều kiện sinh hoạt của người dân, song những giá trị cốt lõi về tín ngưỡng, đạo lý, nghệ thuật diễn xướng và tinh thần gắn kết cộng đồng cần tiếp tục được gìn giữ.
Việc đồng bào Dao Thanh Y mang những điệu múa trong Lễ cấp sắc đến với công chúng Thủ đô là một cách để di sản được giới thiệu, lan tỏa và tiếp nối trong đời sống đương đại. Qua đó, du khách có thêm cơ hội tìm hiểu phong tục, tập quán, thêm trân trọng sự đa dạng văn hóa của các dân tộc anh em.
Đặc biệt, năm 2026 là năm đầu tiên Ngày Văn hóa Việt Nam (24/11) được tổ chức trên phạm vi cả nước, gắn với kỷ niệm 80 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất (24/11/1946 - 24/11/2026). Các hoạt động gắn kết với Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc hướng tới tôn vinh bản sắc văn hóa, khơi dậy niềm tự hào dân tộc và phát huy vai trò chủ thể của nhân dân trong gìn giữ, sáng tạo văn hóa.
Từ những bản làng ở Quảng Ninh đến không gian văn hóa chung của các dân tộc tại Thủ đô, những điệu múa trong Lễ cấp sắc vẫn được các thế hệ người Dao Thanh Y nâng niu, gìn giữ. Bảo tồn những giá trị ấy cũng chính là góp phần giữ gìn sự phong phú, đa dạng và sức sống bền bỉ của nền văn hóa Việt Nam.
