Giữa đại ngàn miền Tây Quảng Trị, con đường tìm chữ của những đứa trẻ PaKôh, Vân Kiều thật gập ghềnh và việc dạy chữ của các thầy cô giáo từ miền xuôi lên cũng đầy gian khó. Nhưng ngọn lửa khát khao với "cái chữ Bác Hồ" vẫn chưa bao giờ tắt...
Chúng tôi vượt đại ngàn lên hai xã Hướng Phùng và Hướng Lộc (huyện Hướng Hoá, Quảng Trị). Người Hướng Hoá mệnh danh là "thung lũng" bởi Hướng Lộc nằm lọt thỏm giữa bao quanh bốn bề núi dựng, còn Hướng Phùng được gọi là "đỉnh trời" vì nằm trên địa hình cao nhất của huyện. Ở đó, học sinh và các thầy cô đang ngày ngày cắt rừng đến lớp. Chúng tôi đã được chứng kiến, thấu hiểu ước mơ của các em học sinh cũng như các thầy cô giáo giữa bộn phần gian khó...
Đường đến "cái chữ Bác Hồ"
 Bên những nóc nhà sàn ở xã Hướng Phùng, văng vẳng tiếng ê a học bài của con em dân tộc Vân Kiều. |
Mới đầu đông mà khí trời ở xã Hướng Lộc rét như cắt vào thịt. Khi sương sớm vẫn còn bảng lảng cuộn quấn đại ngàn, những bước chân nhỏ nhắn của các em học sinh, vai mang cặp túa ra từ những nóc nhà sàn khuất lấp sau những góc núi.
Trên lộ mòn đất đỏ gập ghềnh, đẫm sương qua bản Pa Xía đến Trường PTCS Hướng Lộc, từng tốp trò nhỏ tung tăng trò chuyện bằng tiếng Bru-Vân Kiều trộn với những câu tiếng Kinh lơ lớ nghe vui tai đến lạ. Thầy Trần Đức Dũng, giáo viên Trường PTCS Hướng Lộc giải thích: "Rất nhiều học sinh của trường đến từ những bản làng xa xôi và khả năng nói tiếng phổ thông còn hạn chế".
Em Hồ Thị Hêlơ (học lớp 5) lúng túng cho biết: "Nhà em cách đây 2 ngọn núi cao, mẹ đánh thức em dậy đi học khi trời chưa sáng. Đi nhiều nên quen, không mệt nữa. Chỉ sợ trời mưa đường trơn thôi".
"Nhiều bản làng cách trường gần cả chục cây số. Trước đây, các em đi học bữa được bữa mất, bỏ học nhiều. Nhưng từ năm ngoái, chúng tôi đã dựng được khu lán trại bán trú cạnh trường cho các em ở lại để lên lớp đều đặn. Nửa tháng mới về nhà một lần" - thầy Dũng vừa tâm sự vừa dẫn chúng tôi thăm khu bán trú dân nuôi tại bản Pa Xía, nơi tá túc của 21 học sinh các bản xa xôi nhất của xã Hướng Lộc.
Ở góc bếp nấu ăn chung của khu bán trú, Hồ A Xuôm cùng Hồ Thị Khoan đang lúi húi thổi lửa, chuẩn bị nồi cơm sáng đơn giản với rau rừng luộc để kịp lên lớp. Mấy ngọn lá chuối rừng lót trên hai tấm ván gỗ là mâm cơm, 5 - 6 em chung một mâm. Thức ăn chủ yếu vẫn là rau, thỉnh thoảng được cải thiện bằng mấy con cá khô hay vài miếng thịt mỡ được bà con bản Pa Xía thương đem biếu. Có bữa lại nhờ vào vài chục ngàn tiền mẹ dành dụm cho hôm trước về thăm nhà.
Tranh thủ ngày nghỉ, các em ra suối bắt ốc, bắt cá cải thiện thì hôm ấy "được ăn ngon và vui lắm! Ba mẹ cho đi học chữ là sướng rồi. Đi làm rẫy khổ hơn nhiều. Mà thầy cô dặn, phải học cho biết chữ mới làm việc giỏi được" - Hồ Thị Khoan (17 tuổi), học sinh lớp 8B tâm sự.
Ngược lên phía Tây Bắc huyện Hướng Hoá, dọc các xã như Hướng Phùng, Hướng Việt, A Túc..., chúng tôi bắt gặp những căn chòi tạm do học sinh tự dựng để học chữ. 3 anh em ruột Hồ Văn Đinh, Hồ Văn Rồng (cùng học lớp 12) và Hồ Thị Hà (lớp 11), nhà ở tận bản Xa Đưng, xã Hướng Việt, cách điểm trường THPT Hướng Phùng đến 25km đường rừng nên không thể từ nhà đến trường hàng ngày được. Rồng cho biết: "Hai anh em mình phải dựng chòi bên bìa rừng cho em gái ở cùng. Nếu thuê nhà trọ thì mất gần 300 nghìn mà tiền ba mẹ cho 3 anh em chỉ 400 nghìn mỗi tháng".
 Vì những ánh mắt đen láy và nỗi khát khao cháy bỏng với "cái chữ Bác Hồ", giáo viên tình nguyện chấp nhận mọi thiếu thốn, khó khăn để cắm bản "gieo chữ". |
Chị Lê Thị Tươi, người ở thôn Xêri, xã Hướng Phùng dành cái góc dưới nhà kho bỏ trống cho 4 học sinh cấp III trọ học. "Thấy mấy đứa học sinh ở vùng cao này tới trường mà thương quá. Đa số các em gia đình đều nghèo, xin ở nhờ chỗ trống nhà dân hay dựng tạm những lán trại để đi học. Ăn uống qua loa. Cơm bữa với rau rừng, ít khi có cá thịt ăn" - chị bộc bạch.
Khi chúng tôi đến, các em đang nấu cơm chiều. Cái bếp được kê bằng hai cục đá, ngay sát cửa ra vào. Hồ Thị Phong (lớp 12 - Trường THPT Hướng Phùng) đang nấu dở nồi canh rau làm món chính cho bữa tối. Cơn mưa đầu chiều đã làm cho mấy nhánh củi ngấm nước ướt hết, Phong quạt thổi mãi nồi canh mới đủ lửa để sôi. Phong ở cùng 3 bạn gái khác cũng ở xã Hướng Việt sang Hướng Phùng học. Phong kể: "Năm ngoái phải dựng lều ngoài rừng, năm nay được dì Tươi cho ở thì vui và an toàn hơn rồi. Con gái ở ngoài rừng buồn và sợ lắm. Cứ mỗi lần mưa là lều ướt hết, đêm ngủ không được. Sách vở cũng ướt hết".
Thương trò nhỏ đại ngàn
Thầy Hồ Văn Mời (33 tuổi) mới cưới vợ năm ngoái và đã có một con gái. Gắn bó vui, buồn với ngôi trường PTCS Hướng Lộc hơn 5 năm nay, thầy nói: "Nếu không có những khu bán trú, chắc chắn học sinh sẽ bỏ học nhiều lắm. Nhà bán trú đã góp phần kéo được rất nhiều em bỏ học lên nương trở lại với trường".
Bản thân là một trong số ít người dân tộc Vân Kiều ở Quảng Trị được làm giáo viên để dạy cho con em mình, việc gần gũi và nắm bắt tình cảm của học sinh được giao cho thầy Mời đảm trách. Thầy cho biết: "Mình còn phụ trách việc trông coi các em ở bán trú về việc ăn ở, học hành. Khát khao đến với "cái chữ Bác Hồ" của các em rất mãnh liệt. Nhiều em tâm sự là muốn học thật nhiều, học giỏi để sau về thành phố học đại học rồi được làm giáo viên, bác sĩ, kỹ sư... để xây dựng bản làng".
13 năm bám trụ "gieo chữ" giữa đại ngàn, thầy Trần Đức Dũng (34 tuổi) là người có thâm niên cắm bản nhất của trường. Sinh ra tại "miền đất học" Nại Cửu, Triệu Phong (Quảng Trị), năm 1997, khi cầm được tấm bằng giỏi của Trường Cao đẳng Sư phạm Quảng Trị cấp cũng là lúc thầy Dũng làm ngay đơn tình nguyện lên miền núi.
Thầy được phân về dạy tại bản Của, xã Hướng Lộc. Thầy Dũng nhớ: "Thời điểm mình lên, đường hầu như chưa có. Từ chỗ ở vào điểm dạy ở bản, vừa đi vừa cầm rựa phát cây". Ở miền xuôi, thầy không thể nào hình dung nổi miền đất này lại khắc nghiệt đến thế. Đêm giữa đại ngàn với ánh đèn dầu le lói, im ắng đến rợn người đã làm thầy nghĩ mình khó mà thích nghi được. "Nằm trong căn nhà lá trống hoác, tuềnh toàng, trùm chăn kín người mà vắt rừng vẫn mò vào bám đầy thân".
Nhiều giáo viên tại Hướng Lộc thời ấy vẫn truyền nhau câu: "Mở mắt là thấy đồi, mở nồi thấy cá khô" - câu nói đã lột tả sự gian truân trong công tác của những giáo viên cắm bản. Nhưng rồi, chính tấm lòng đầy nhiệt thành với học trò đã không làm chùn bước họ. Những ngày đứng lớp, thầy Dũng mới cảm nhận sự thua thiệt và tâm hồn khát khao con chữ của những học sinh. Những ánh mắt trẻ hồn nhiên đen láy làm người thầy càng thêm tận tụy. "Chính tấm lòng chân thật, chất phác của bà con các bản làng và học sinh nơi đây đã làm cho đội ngũ giáo viên chúng mình yêu đến lạ kỳ" - thầy Dũng bộc bạch.
Thầy Hiệu trưởng Nguyễn Tư Mạnh nhận công tác ở Trường PTCS Hướng Lộc đã gần 4 năm nhưng cũng phải ở chung phòng với các giáo viên nam khác tại khu phòng nội trú. "Chúng tôi thương nhau như anh em ruột, thường động viên, khích lệ nhau cố gắng trước mọi khó khăn, vững tâm để công tác thật tốt vì các em. Đã lên đây thì phải chấp nhận gian khó rồi"- thầy Mạnh chia sẻ.
 Những bước chân tìm chữ của học sinh nơi xã vùng cao Hướng Lộc còn chứa đầy những gian khó. |
Nếu lấy trung tâm xã Hướng Lộc làm chuẩn, điểm trường thôn Ra Ty nằm xa nhất. Muốn vào Ra Ty, phải lội bộ hơn 5km đường rừng. Hiện tại vẫn có đến 6 thầy cô giáo từ khu nội trú ở trường ngày ngày cắt rừng vào dạy. Có 2 cô giáo dạy mầm non, 3 thầy và một cô giáo khác dạy tiểu học. Cô giáo Hoàng Thị Hảo (25 tuổi) từ dưới TP. Đông Hà lên nhận công tác điểm trường Ra Ty hơn một năm nay, Hảo kể: “Suốt ngày chỉ biết khóc vì buồn và cứ muốn bỏ về thôi”.
"Gia cảnh của các em khó khăn lắm, thiếu đồ dùng học tập nên các em hay bỏ về giữa buổi học. Chúng tôi bỏ tiền túi để mua sách, vở, bút cặp cho các em khó khăn trở lại trường" - thầy Nguyễn Đức Hải, giáo viên phụ trách bộ môn Hóa cho hay. Thầy Hải lập gia đình đã 2 năm nay. Bé trai đầu mới hơn 10 tháng tuổi và ở cùng mẹ ở huyện Cam Lộ, còn cha lên cắm bản. Cứ mỗi chiều thứ 7 là thầy vượt 100km đường rừng bằng xe máy về thăm vợ con. Đến sáng thứ 2 lại lên khi con gà chưa gáy sáng.
Mấy hôm trước, vợ điện lên báo trời trở rét nên con bị cảm lạnh và sốt. Lòng thầy Hải nóng như lửa, suốt mấy đêm không ngủ được. Chúng tôi hỏi, thầy mong muốn món quà gì nhất trong ngày 20/11 này, câu trả lời của thầy Hải nghe xót xa: "Nếu được, tôi xin nghỉ phép nửa tháng để về chăm sóc thằng cu đang ốm, sửa lại cái cửa bị hư dưới nhà đỡ đần vợ. Nhớ vợ, thương con quá. Chỉ mong thế thôi".
Chia tay với đại ngàn về xuôi, bên tai chúng tôi vẫn văng vẳng tiếng ê a đọc bài của các học sinh trong lớp thầy Dũng, thầy Mời... Nhờ những con người thầm lặng tình nguyện lên đại ngàn cắm bản, những tấm lòng tràn trề nhiệt huyết với trẻ, công cuộc diệt trừ con "ma dốt, ma ngu" để gieo "cái chữ Bác Hồ" giữa đại ngàn Trường Sơn nghèo khó đang đạt nhiều kết quả tích cực. Ngày càng có nhiều hơn những con em dân tộc thiểu số bước đến cổng trường đại học, đến gần hơn với tri thức.
Phóng sự của TRẦN NGUYÊN PHONG