Con sông Tranh (sông Thu Bồn đoạn qua huyện Hiệp Đức, Quảng Nam) là con sông với nhiều nguồn lợi của tỉnh Quảng Nam. Nhưng mấy năm trở lại đây các hộ dân sống bên bờ sông Tranh trên địa phận nhiều xã ven sông của huyện Hiệp Đức bỗng dưng thấy vài chục chiếc tàu cuốc xuất hiện, hoạt động khai thác vàng, cát, sỏi liên tục cả ngày lẫn đêm, làm cho dòng sông lâu nay vốn yên bình, trở nên ầm ầm vì tiếng động cơ, nước đục ngầu, lòng sông bị đào khoét thành những hục hang lồi lõm như hố bom...
Những hậu quả nhãn tiền…
Nhiều công ty khai thác khoáng sản trên địa bàn huyện Hiệp Đức như Nhất Phương, Phước Đức… đang “cố gắng” khai thác vàng thủ công, sỏi và cát đoạn dòng sông chảy qua địa phận các xã Hiệp Hòa, Quế Lâm, Hiệp Thuận, Phước Gia, thị trấn Tân An thuộc huyện Hiệp Đức đang làm ô nhiễm nguồn nước, gây xói mòn đất và làm dòng chảy của con sông biến dạng một cách nghiêm trọng, ảnh hưởng lớn đến hệ sinh thái, đa dạng sinh học và nét đẹp văn hóa cổ xưa. Song, trên thực tế, các công ty này không những chỉ khai thác cát sỏi mà còn đào mỏ lấy vàng. Sau đó, Công ty Nhất Phương mới được UBND tỉnh Quảng Nam cấp giấy phép bổ sung cho phép thu hồi vàng sa khoáng trong quá trình khai thác cát, sỏi trên đoạn sông dài gần 1,5km. Công ty Nhất Phương đã tập trung khai thác vàng bằng công nghệ tàu cuốc, máy cày, máy xúc nên đã ra sức đào bới, tàn phá môi trường…
Không chỉ Công ty Nhất Phương, Phước Đức hay nhiều công ty khác, người dân từ nhiều nơi khác cũng đến với những dụng cụ khai thác từ thô sơ tới hiện đại đang ra sức tàn phá các bãi bồi ven sông, cả với lòng sông. Nhiều nơi, tàu cuốc múc luôn cả lòng sông và phá đi cả những lớp trầm tích ngàn đời. Lòng sông biến thành gò đống. Sông Tranh đã đổi sang màu đỏ quạch, hàng trăm hộ dân sống dọc hai bên bờ sông phía dưới hạ lưu của huyện Hiệp Đức, cũng như các xã thuộc các huyện Nông Sơn, Duy Xuyên và Điện Bàn không thể dùng nước sông để sinh hoạt, cư dân ở khu vực hạ lưu bị ngứa, lở, loét khi tắm sông. Chính quyền huyện Hiệp Đức, Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Quảng Nam đã vào cuộc. Nhưng đến nay, các công ty này vẫn ngang nhiên khai thác và còn được gia hạn tiếp tục khai thác thêm những năm nữa.
Tình trạng khai thác khoáng sản trái phép tràn lan đã để lại hậu quả nặng nề trên nhiều lĩnh vực. Trong khi đó, công tác quản lý đối với các doanh nghiệp được cấp phép cũng bộc lộ không ít bất cập. Nhiều doanh nghiệp đã vi phạm các quy định ghi trong giấy phép, như khai thác ngoài diện tích đã cấp phép, lén lút xả chất thải, nước thải chưa qua xử lý ra môi trường, vi phạm luật lao động, an toàn vệ sinh thực phẩm… Hậu quả là những mùa mưa vừa qua, nhiều diện tích đất bãi ven sông bị cuốn trôi theo dòng nước, gây nên hiện tượng sạt lở nghiêm trọng.
 Khai thác cát trên sông Tranh. |
Buông lỏng quản lý hay có sự bắt tay ngầm
Dòng sông Thu Bồn xanh ngắt thuở nào giờ đây phải chịu cảnh ô nhiễm, bẩn đục quanh năm. Trong khi đó cả ngành chức năng và chính quyền địa phương dường như bất lực, để mặc người dân trong vùng đang phải gánh chịu hậu quả. Lực lượng chức năng các cấp nhiều lần truy quét, lập biên bản thu giữ phương tiện, dụng cụ khai thác, trục xuất các đối tượng ra khỏi địa bàn nhưng đó vẫn chỉ là giải pháp tình thế, bởi cơ hội tận thu khoáng sản thuận lợi là điều đã diễn ra. Chính vì thế, tình trạng này cứ tái phát dai dẳng hết năm này đến tháng nọ. Đối tượng khai thác cát sỏi, kể cả vàng sa khoáng trái phép hiện nay đủ mọi thành phần như doanh nghiệp, dân địa phương lẫn tứ phương. Trong khi các đối tượng chủ động, dùng mọi mánh khóe thì các cơ quan chức năng lại tỏ ra bất lực.
Việc khai thác khoáng sản trái phép tràn lan, vô tội vạ ở Hiệp Đức liệu có sự tiếp tay của chính quyền địa phương, đặc biệt cán bộ cấp xã hay không, khi mà các loại xe cơ giới, xà lan, máy xúc, máy ủi khoét sông ngay trước mắt mà không có một động thái nào? Khi phát hiện, chính quyền địa phương phải báo cáo cấp trên xử lý, nhưng tình hình thì ngược lại. Thực tế, thời gian qua, công tác quản lý nhà nước yếu kém, trong khi các địa phương vì lợi ích cục bộ mà buông lỏng quản lý. Việc mở đường xuống khu hút cát trên địa phận thị trấn Tân An, Hiệp Đức, rồi tình trạng hút cát sỏi với tiếng động cơ ầm ĩ suốt ngay chốn thanh thiên bạch nhật, trên đoạn đường đông người qua lại nhưng hỏi, các cơ quan chức năng cấp xã đều không mấy quan tâm.
Người dân nói gì?
“Giấy phép được cấp là khai thác cát sỏi nhưng thực ra họ đang khai thác vàng là chính!”- một người dân sống ở ven bờ sông
Tranh nói. “Công ty Phước Đức được Nhà nước cho phép khai thác cát sỏi để cung cấp vật liệu xây dựng nhà ở, nhưng cát sỏi do tàu cuốc hút từ dưới sông lên, đổ thành đống trên bờ sông lâu nay vẫn bỏ không, không thấy chuyển đi. Họ núp dưới danh nghĩa khai thác cát sỏi để tìm vàng sa khoáng!”- ông Nguyễn Thanh Toàn, ở thôn 2, Tân An, thắc mắc.
Bà Đỗ Thị Nhiệm, nhà ven sông Tranh thuộc xã Hiệp Hòa cho biết: “Suốt cả ngày bị tiếng máy nổ của tàu cuốc tra tấn. Cả đời tui đã sống với dòng sông này, nay không dám ăn uống, tắm rửa, sinh hoạt bằng nước sông nữa vì dầu chạy máy thải trong nước làm ngứa ngáy, lở loét chân tay!” Bà Võ Thị Hải, mấy chục năm lái đò ở bến đò sông Tranh thì bức xúc: “Bây chừ lòng sông sâu, nước xoáy nhiều nên rất nguy hiểm, phải vất vả lắm mới lái con đò theo đúng ý mình”. Bà Hải chỉ cho chúng tôi thấy những chỗ sạt lở của bờ sông, có nơi ăn sâu vào bờ cả chục mét. Việc những chiếc tàu cuốc hoạt động ngày càng mạnh khiến sông lở rộng thêm. “Tôi sợ mùa mưa bão năm nay nước lũ sẽ cuốn hết đất đai đi mất...”- bà Hải nói.
Nhìn dòng sông nước sâu xoáy xiết với những hục hang lồi lõm, rất dễ dẫn đến tai nạn chết người. ông Phạm Tá bức xúc: “Đã nhiều lần chúng tôi gửi đơn lên các cấp để kêu cứu, nhưng chưa thấy hồi âm?! Cuộc sống chúng tôi bị ảnh hưởng rất nhiều nhưng kêu mà chẳng có ai đoái hoài, khiến mọi người có cảm giác bị chính quyền bỏ rơi!”. Nếu không có những sự bảo vệ kịp thời, chắc chắn sớm muộn gì dòng sông Tranh sẽ có tên trong giấy khai tử.
Bùi Hữu Cường