Theo dự thảo Thông tư quy định tiêu chuẩn, điều kiện và quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư đang được Bộ Giáo dục và Đào tạo lấy ý kiến, cơ chế bổ nhiệm sẽ chuyển từ mô hình Nhà nước công nhận đạt tiêu chuẩn sang mô hình các cơ sở giáo dục đại học tự chủ tuyển chọn cạnh tranh vào vị trí việc làm. Nhà nước tập trung ban hành các tiêu chuẩn tối thiểu, giám sát và hậu kiểm dựa trên đánh giá rủi ro.
Theo đó, ứng viên phải đáp ứng chuẩn chung và yêu cầu thành tích tối thiểu áp dụng thống nhất trên toàn quốc. Những người vượt qua chuẩn sàn sẽ được hội đồng đánh giá độc lập, chấm điểm và xếp hạng để lập danh sách đề xuất tuyển chọn cạnh tranh cho từng vị trí việc làm.
Một trong những điểm đáng chú ý là dự thảo hướng tới khắc phục tình trạng đánh giá ứng viên theo kiểu đếm điểm công trình, xem nhẹ năng lực giảng dạy. Trọng số tiêu chuẩn giảng dạy được quy định chiếm tối thiểu 30%.
Về đánh giá chất lượng khoa học, dự thảo bỏ hoàn toàn bảng quy đổi điểm công trình nghiên cứu. Thay vào đó, chất lượng nghiên cứu được đánh giá thực chất thông qua 5 công trình khoa học tiêu biểu. Hồ sơ ứng viên bắt buộc phải có phản biện ẩn danh. Trong đó, hồ sơ giáo sư cần ý kiến của 5 chuyên gia, gồm ít nhất một chuyên gia quốc tế; hồ sơ phó giáo sư cần ý kiến của 3 chuyên gia.
Dự thảo cũng đưa ra các quy định kiểm soát xung đột lợi ích trong quá trình đánh giá và cơ chế thu hồi quyết định bổ nhiệm nếu phát hiện vi phạm liêm chính học thuật.
Dự thảo đề xuất trao quyền cho các trường đại học chủ động tuyển chọn, bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư theo nhu cầu phát triển và tiêu chuẩn chung. Ảnh minh hoạ
Xác định số lượng giáo sư, phó giáo sư theo công thức
Lần đầu tiên, dự thảo quy định số lượng giáo sư, phó giáo sư tối đa theo từng nhóm ngành được xác định bằng công thức. Việc tính toán dựa trên ba yếu tố: quy mô đội ngũ giảng viên có trình độ tiến sĩ, kết quả hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, cùng kết quả đào tạo tiến sĩ của cơ sở giáo dục đại học trong ba năm gần nhất.
Cụ thể, công thức được đề xuất như sau: Số lượng tối đa = (25% × G) + (T × G) + (k × B)
Trong đó, 25% × G là mức cơ bản; T × G là mức tăng theo kết quả hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; k × B là mức tăng theo kết quả đào tạo tiến sĩ.
G là số giảng viên cơ hữu có trình độ tiến sĩ của nhóm ngành, được tính bình quân trong ba năm gần nhất, bao gồm cả các vị trí cơ hữu và đồng cơ hữu có bằng tiến sĩ thuộc nhóm ngành. Trong đó, vị trí đồng cơ hữu được tính theo hệ số quy đổi quy định của pháp luật.
T là tỷ trọng kinh phí thu từ các hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trên tổng kinh phí thu của cơ sở đào tạo, được tính bình quân trong ba năm gần nhất. Nguồn thu này phải được chuyển về, quản lý thu chi đúng mục đích qua tài khoản chính thức của cơ sở đào tạo, thể hiện trong báo cáo tài chính được phê duyệt và công khai theo quy định; không bao gồm kinh phí thu từ hoạt động dịch vụ, tư vấn. Tỷ trọng nguồn thu được tính riêng theo từng khối ngành, gồm STEM, khoa học xã hội và nhân văn, nghệ thuật.
B là số bằng tiến sĩ do cơ sở đào tạo cấp cho nghiên cứu sinh thuộc nhóm ngành, tính bình quân trong ba năm gần nhất. Hệ số k bằng 2/3 đối với khối ngành I và 1/3 đối với các khối ngành còn lại.
Với nhóm ngành hoạt động chưa đủ ba năm, các chỉ số G, T và B được tính theo thời gian hoạt động thực tế.
Việc bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư theo vị trí cơ hữu, đồng cơ hữu và hợp đồng toàn thời gian sau khi nghỉ hưu chỉ được thực hiện khi tổng số người thuộc nhóm ngành sau bổ nhiệm không vượt quá giới hạn tính theo công thức trên.
Mở rộng cơ hội thu hút nhà khoa học
Dự thảo cũng đề xuất các quy định nhằm tạo thuận lợi cho việc luân chuyển và thu hút nhân lực khoa học chất lượng cao. Theo đó, nhà khoa học đã được bổ nhiệm chức danh giáo sư hoặc phó giáo sư ít nhất ba năm, trong nước hoặc ở nước ngoài, khi chuyển sang cơ sở giáo dục đại học khác sẽ không phải chứng minh lại các thành tích tối thiểu và không bị tính vào hạn mức cơ bản.
Đối với các đại học trọng điểm có đề án phát triển đạt đẳng cấp quốc tế, dự thảo cho phép chủ động thu hút giáo sư, phó giáo sư là người nước ngoài ngoài hạn mức được xác định theo công thức.
Để bảo đảm minh bạch, các trường phải công khai kế hoạch vị trí việc làm, tiêu chí đánh giá, thành viên hội đồng, điểm số chi tiết và lý do lựa chọn ứng viên. Bộ Giáo dục và Đào tạo không trực tiếp xét duyệt từng hồ sơ mà chuyển sang quản trị dữ liệu toàn ngành, đồng thời kiểm tra đột xuất khi phát hiện dấu hiệu rủi ro, như số lượng bổ nhiệm tăng bất thường hoặc có khiếu nại, phản ánh có căn cứ.
Sau khi được bổ nhiệm, giáo sư, phó giáo sư được giao nhiệm vụ cụ thể, chịu sự theo dõi hằng năm và đánh giá tổng thể theo chu kỳ 3-5 năm.
Trong ba năm đầu triển khai cơ chế mới, tốc độ bổ nhiệm tối đa được giới hạn ở mức 20% mỗi năm theo từng lĩnh vực nhằm bảo đảm chất lượng, tránh tình trạng số lượng giáo sư, phó giáo sư tăng đột biến.
