Theo quy định tại Điều 1 Nghị định số 05/1999/NĐ-CP, ngày 3/2/1999 của Chính phủ quy định về Chứng minh nhân dân (CMND) thì: “CMND là một loại giấy tờ tùy thân của công dân do cơ quan công an có thẩm quyền chứng nhận về những đặc điểm riêng và nội dung cơ bản của mỗi công dân trong độ tuổi do pháp luật quy định, nhằm bảo đảm thuận tiện việc thực hiện quyền, nghĩa vụ của công dân trong đi lại và thực hiện các giao dịch trên lãnh thổ Việt Nam”. CMND có vai trò hết sức quan trọng trong mọi quan hệ pháp luật đối với các cơ quan nhà nước để chứng minh nhân thân của một cá nhân trong một quan hệ pháp luật cụ thể, mọi công dân Việt Nam đều có CMND là một điều kiện bắt buộc khi đến tuổi vị thành niên. Qua triển khai hoạt động trợ giúp pháp lý lưu động tại vùng sâu, vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn thì tình trạng đồng bào dân tộc thiểu số phần lớn đều chưa nhận thức được ý nghĩa, tầm quan trọng của CMND, nên chưa đi làm hoặc ngại đi làm vì đường sá xa xôi, ít va chạm với quan hệ pháp luật hoặc chưa nhận thức đầy đủ... Trong những năm gần đây, ý thức của đại bộ phận đồng bào dân tộc thiểu số được nâng lên đáng kể, các gia đình đều cho con đi học, tham gia các quan hệ dân sự như mua bán tài sản... nên việc cần có CMND được bà con đồng bào dân tộc thiểu số hết sức quan tâm. Hầu hết các câu hỏi trợ giúp pháp lý như trình tự, thủ tục làm CMND? làm ở đâu? hoặc tách, nhập hộ khẩu, học lấy bằng lái xe như thế nào?... trong đó, yêu cầu được giải đáp về trình tự, thủ tục làm CMND cho bà con là chủ yếu.
Nhiều trường hợp, bà con đồng bào dân tộc được Nhà nước ưu đãi cho vay vốn sản xuất để xóa đói, giảm nghèo nhưng khi ra ngân hàng làm thủ tục vay vốn thì cán bộ ngân hàng không đồng ý vì thiếu CMND, điểm tháo gỡ là cán bộ ngân hàng yêu cầu phải có giấy xác nhận nhân thân của Chủ tịch UBND cấp xã mới đồng ý cho vay; hoặc muốn học bằng lái xe môtô thì cũng rất cần CMND hay muốn tách, nhập khẩu cũng vậy... và rất nhiều những quan hệ pháp luật cần đến CMND.
Vậy, vì sao tình trạng làm CMND của bà con đồng bào dân tộc thiểu số lại chưa thực hiện đầy đủ và nghiêm túc? Xuất phát từ một số nguyên nhân như: đa số đồng bào dân tộc thiểu số tuổi trung niên trở lên không biết viết tiếng Việt, quan hệ pháp luật cần đến giấy tờ tùy thân còn nhiều hạn chế, địa điểm cấp CMND xa nơi cư trú... Đây là những nguyên nhân cơ bản dẫn đến người dân ngại đi làm CMND, dẫu rằng hiện nay người dân đều nhận thức được CMND rất quan trọng trong đời sống của họ và đa phần mọi người đều muốn có.
Để khắc phục vấn đề trên, cơ quan có thẩm quyền cấp CMND cần phối hợp với chính quyền cấp xã rà soát số lượng công dân chưa được cấp CMND và làm thủ tục cấp CMND lưu động tại từng thôn, làng của địa phương. Đồng thời, thực hiện nhiều giải pháp như: tuyên truyền về vai trò, ý nghĩa của CMND; hỗ trợ lệ phí hay cử cán bộ điền những thông tin cá nhân nếu người dân không biết chữ... Sau khi làm CMND xong, cơ quan có thẩm quyền có trách nhiệm chuyển về cho UBND cấp xã để thông báo cho bà con nhân dân đến nhận. Nếu thực hiện đầy đủ, có hiệu quả việc cấp CMND cho đồng bào dân tộc thiểu số ở vùng sâu, vùng xa, vùng đặc biệt khó khăn không những có ý nghĩa thiết thực trong việc đáp ứng các điều kiện pháp lý của cá nhân trong các quan hệ pháp luật của người dân mà còn hết sức thuận lợi cho công tác quản lý nhà nước tại địa phương.
Đỗ Văn Nhân