Trong guồng quay không ngừng nghỉ của hệ thống y tế hiện đại, việc tổ chức lao động theo ca/kíp và trực đêm từ lâu đã trở thành một đặc thù thiêng liêng nhưng cũng đầy nhọc nhằn để duy trì sự sống, chăm sóc sức khỏe người bệnh liên tục 24 giờ mỗi ngày, 7 ngày mỗi tuần.
Dưới lăng kính y học giấc ngủ và sinh lý học lao động, nhịp làm việc đảo lộn này đang đặt ra những thách thức khốc liệt đối với thể chất lẫn tinh thần của đội ngũ y bác sĩ, đồng thời tạo ra áp lực hiện hữu đối với chất lượng chuyên môn toàn ngành.
Cơ thể con người về mặt sinh học không được thiết kế để duy trì trạng thái thức và hiệu suất nhận thức cao suốt ban đêm. Hệ thống sinh học chịu sự chi phối chặt chẽ của đồng hồ sinh học trung tâm tại nhân trên chéo (SCN) của vùng dưới đồi, đồng bộ với chu kỳ sáng - tối tự nhiên.
Khi nhân viên y tế buộc phải làm việc xuyên đêm, sự xung đột giữa yêu cầu chuyên môn cấp bách và nhịp sinh học nội tại sẽ kích hoạt tình trạng mất đồng bộ nhịp sinh học (circadian misalignment). Sự suy giảm tiết melatonin cùng tình trạng mất cân bằng cortisol kéo dài làm gia tăng nguy cơ kháng insulin, rối loạn chuyển hóa glucose, tăng huyết áp, rối loạn lipid máu và thúc đẩy các bệnh lý tim mạch, tiêu hóa mạn tính.
Sơ đồ tổng thể về quản trị ca kíp, giấc ngủ và sức khỏe nhằm đảm bảo an toàn cho người bệnh và nhân viên y tế.
Thời điểm ăn uống thất thường vào lúc nửa đêm cũng làm đảo lộn các đồng hồ sinh học ngoại vi ở gan, tụy và mô mỡ, góp phần gây khó tiêu, đầy bụng và rối loạn chuyển hóa.
Hệ lụy của việc thiếu ngủ, phân mảnh giấc ngủ và mệt mỏi tích lũy không chỉ dừng lại ở cá nhân người thầy thuốc mà còn cấu thành một mối đe dọa trực tiếp đối với an toàn người bệnh.
Vào các khung giờ trực điểm mù sinh học từ 2-6 giờ sáng, khi áp lực ngủ sinh học đạt đỉnh và tín hiệu tỉnh táo ở mức thấp nhất, nhân viên y tế thường phải đối mặt với tình trạng giảm chú ý, chậm trễ thời gian phản xạ và suy giảm năng lực ra quyết định.
Mệt mỏi là mầm mống dẫn đến các sự cố y khoa, nhầm lẫn trong y lệnh, sai sót khi tính liều thuốc hay đọc kết quả cận lâm sàng. Dữ liệu lớn cho thấy nguy cơ tai nạn và sai sót tăng khoảng 15% ở ca chiều và 28% ở ca đêm so với ca ngày.
Đáng quan tâm hơn, tình trạng kiệt sức sau một ca trực đêm kéo dài còn là nguyên nhân gián tiếp dẫn đến những vụ tai nạn giao thông đau lòng trên hành trình người thầy thuốc mệt mỏi trở về ngôi nhà của mình.
Để bảo vệ nguồn nhân lực y tế cốt lõi, nuôi dưỡng ngọn lửa đam mê cống hiến và đảm bảo sự phát triển bền vững của hệ thống y tế, các cơ sở khám chữa bệnh không thể tiếp tục duy trì cách quản lý hành chính truyền thống.
Việc chuyển dịch mạnh mẽ sang mô hình "Quản trị nguy cơ mệt mỏi" (Fatigue Risk Management - FRM) lấy sức khỏe nhân viên và an toàn người bệnh làm trung tâm là yêu cầu cấp thiết của thời đại.
Theo đó, các bệnh viện cần tối ưu hóa biểu đồ phân công ca kíp theo hướng xoay vòng thuận chiều sinh học (ca ngày → ca chiều → ca đêm), hạn chế tối đa số ca đêm liên tiếp, tránh ca kéo dài 12 giờ không hợp lý và bảo đảm khoảng thời gian phục hồi tối thiểu (ít nhất 11 giờ giữa hai ca).
Song song với đó, việc ứng dụng các chiến lược nghỉ ngắn thông minh (strategic napping) trước và trong ca đêm, kiểm soát ánh sáng khoa học, cá thể hóa lịch làm việc dựa trên kiểu hình nhịp sinh học (chronotype), tuổi tác và tình trạng sức khỏe của từng nhân sự sẽ là những đòn bẩy thiết thực.
Việc triển khai liệu pháp nhận thức - hành vi cho mất ngủ thích nghi theo ca/kíp (CBT-I), tư vấn y học giấc ngủ, hỗ trợ tâm lý bảo mật và tích hợp chặt chẽ an toàn lao động với an toàn người bệnh sẽ tạo nên một hệ thống y tế vững mạnh, nhân văn và bền vững.
