Thực trạng đáng báo động về sức khỏe tâm thần học đường

Theo số liệu từ Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF), Việt Nam hiện có khoảng 10% đến 29% trẻ em và vị thành niên gặp các vấn đề về sức khỏe tâm thần, với hơn 3 triệu trẻ cần được hỗ trợ. ThS.BS Nguyễn Thị Phương Mai, giảng viên Bộ môn Nhi (Trường Đại học Y Hà Nội), bác sĩ khoa Tâm thần (Bệnh viện Nhi Trung ương) cho biết, rối loạn lo âu đang là vấn đề phổ biến nhất với khoảng 20% học sinh mắc phải. 

Đáng chú ý, nhiều trường hợp không biểu hiện qua cảm xúc mà thông qua các triệu chứng thể chất kéo dài như đau bụng, táo bón, đau đầu hay rối loạn giấc ngủ, khiến việc chẩn đoán tại các chuyên khoa thông thường gặp nhiều khó khăn.

Bên cạnh lo âu, tỉ lệ trầm cảm ở trẻ vị thành niên chiếm từ 14% đến 25%. Đây không chỉ là sự suy giảm về thành tích học tập hay mối quan hệ bạn bè, mà còn là nguyên nhân dẫn đến các hành vi tự sát. \Ngoài ra, tình trạng tự làm đau bản thân, rối loạn bản dạng giới tính, bắt nạt học đường trên không gian mạng và lạm dụng thuốc lá điện tử đang trở thành những hồi chuông cảnh báo đối với gia đình và nhà trường. 

Đặc biệt, bác sĩ Phương Mai lưu ý về các rối loạn phát triển thần kinh như rối loạn học tập, tăng động giảm chú ý, tự kỷ và khuyết tật trí tuệ. Những rối loạn này nếu bị bỏ sót, kỳ thị hoặc cô lập sẽ trở thành yếu tố nguy cơ dẫn đến các hành vi lệch lạc sau này. 

Lý giải nguyên nhân, chuyên gia nhấn mạnh đây là kết quả của sự tương tác phức tạp giữa yếu tố sinh học, tâm lý và xã hội. Mâu thuẫn gia đình, kỳ vọng quá mức của cha mẹ, sự thiếu hụt tương tác thực tế do lạm dụng thiết bị điện tử cùng áp lực từ mạng xã hội đã tạo nên những tổn thương tinh thần sâu sắc cho học sinh.

Đồng bộ giải pháp chăm sóc và hỗ trợ trẻ

Mặc dù nhu cầu rất lớn, hệ thống chăm sóc sức khỏe tâm thần hiện nay vẫn tập trung ở các đô thị lớn, gây khó khăn cho việc tiếp cận y tế tại địa phương. Công tác tư vấn tâm lý học đường tại nhiều nơi còn mang tính hình thức, thiếu nhân lực được đào tạo chuyên sâu. Bên cạnh đó, tâm lý "giấu bệnh" do mặc cảm, kỳ thị và sự thiếu nhận thức vẫn là rào cản khiến trẻ không được chẩn đoán, điều trị kịp thời.

Để thay đổi cục diện này, ThS.BS Nguyễn Thị Phương Mai đề xuất 5 nhóm giải pháp trọng tâm. Trước hết, cần chú trọng sàng lọc và phát hiện sớm các rối loạn định kỳ tại trường học, tập huấn cho giáo viên kỹ năng nhận diện dấu hiệu ban đầu để chuyển tuyến. 

Thứ hai, cần củng cố hạ tầng hỗ trợ thông qua việc bố trí bác sĩ chuyên khoa tại tuyến huyện và chuẩn hóa các phòng tư vấn tâm lý học đường. 

Thứ ba, đẩy mạnh truyền thông nhằm thay đổi nhận thức, xóa bỏ kỳ thị, giúp cha mẹ và học sinh biết cách lắng nghe, hỗ trợ tâm lý lẫn nhau. 

Thứ tư, thiết lập cơ chế phối hợp liên ngành chặt chẽ giữa ngành Y tế và Giáo dục nhằm thống nhất quy trình can thiệp. Cuối cùng, cần sớm ban hành Chiến lược quốc gia về sức khỏe tâm thần trẻ em, đồng thời tăng ngân sách đầu tư cho đào tạo và hạ tầng chuyên sâu.

Bác sĩ Phương Mai khẳng định: "Sức khỏe tâm thần không phải là điều xa xỉ, mà là quyền cơ bản của mỗi trẻ em. Chúng ta không thể nói về tương lai nếu chỉ quan tâm đến điểm số mà quên đi cảm xúc và nụ cười của các em".