Cao điểm nắng nóng năm 2026 là tháng mấy?
Theo ông Mai Văn Khiêm, Giám đốc Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, tại Bắc Bộ và Trung Bộ, nắng nóng đến sớm hơn khoảng nửa tháng so với trung bình nhiều năm. Ngay từ cuối tháng 3, khu vực Tây Bắc Bộ và từ Thanh Hóa đến Huế đã chịu nhiệt độ cao.
Các chuyên gia khí tượng chỉ ra ba nguyên nhân chính dẫn đến sự bất thường này. Cụ thể, hiện tượng ENSO đang chuyển dần sang trạng thái El Nino. Dự báo từ nửa cuối năm, pha nóng sẽ chiếm ưu thế khiến gió tín phong suy yếu, làm gia tăng các đợt nóng kéo dài và cực đoan.
Tiếp đến là do biến đổi khí hậu, nền nhiệt toàn cầu tiếp tục tăng kỷ lục. Hiệu ứng nhà kính tạo ra các "vòm nhiệt" (heat domes) đứng yên trên khu vực Đông Nam Á, giữ khối khí nóng lưu lại lâu hơn.
Năm nay dự báo nắng nóng sẽ gay gắt hơn trung bình nhiều năm.
Đáng lưu ý, năm nay, vùng thấp nóng phía Tây phát triển mạnh và mở rộng về phía Đông sớm hơn lệ thường, kết hợp với hiệu ứng gió phơn (gió Lào) khiến nhiệt độ tăng vọt, trong khi độ ẩm giảm xuống mức thấp.
TS Trương Bá Kiên, Phó Giám đốc Điều hành Trung tâm Nghiên cứu Khí tượng Khí hậu, Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển cho rằng chưa nên xem những đợt nắng nóng đầu mùa hiện nay là "bằng chứng sớm" của siêu El Nino. Theo NOAA, đến đầu tháng 4/2026 hệ thống ENSO vẫn đang ở trạng thái trung tính, dù xu hướng ấm lên và chuyển sang El Nino trong các mùa tới là khá rõ. Điều đó có nghĩa là các đợt nắng nóng đầu mùa hiện nay chủ yếu vẫn cần được lý giải trước hết bằng các hình thế thời tiết khu vực và nội mùa, như chẳng hạn như áp thấp nóng phía Tây phát triển mạnh, hiệu ứng phơn, điều kiện ít mây, bức xạ mạnh, gió yếu hoặc các cấu hình hoàn lưu thuận lợi cho quá trình gia tăng nhiệt.
"Nói cách khác, các đợt nắng nóng đang xảy ra hiện nay trước hết phản ánh biến động thời tiết ngắn hạn trên nền khí hậu mùa hè, dù chúng diễn ra trong bối cảnh nền nhiệt khu vực và toàn cầu đang có xu thế tăng do biến đổi khí hậu. El Nino, nếu hình thành và phát triển trong những tháng tới, có thể làm gia tăng xác suất để cả mùa hoặc nhiều tháng liên tiếp trở nên nóng hơn bình thường, nhưng không thể chỉ dựa vào một vài đợt nóng đầu mùa để kết luận rằng một El Nino rất mạnh đã hình thành", TS Trương Bá Kiên nói.
El Nino có thể là một yếu tố nền làm tăng xác suất mùa nóng hơn về sau, nhưng một vài đợt nắng nóng xuất hiện từ đầu mùa chưa đủ để kết luận rằng siêu El Nino đã hình thành. Hơn nữa, dự báo ENSO trong mùa xuân luôn chịu thách thức về độ tin cậy do "rào cản mùa xuân", nên dù các mô hình hiện nay khá đồng thuận về xu thế phát triển El Nino, vẫn cần tiếp tục cập nhật trong các tháng tiếp theo trước khi khẳng định mạnh hơn về cường độ cuối năm.
Đối với Việt Nam, bản tin khí hậu mùa của Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển cũng như cơ quan dự báo quốc gia cũng cho thấy nắng nóng năm nay gia tăng từ tháng 4 và mở rộng ở Bắc Bộ, Trung Bộ từ cuối tháng 5, tức là diễn biến này hiện vẫn phù hợp với quy luật mùa và các yếu tố khí hậu chung khu vực.
"Vì vậy, về mặt dự báo khí hậu, hiện nay có thể nói rằng nguy cơ El Nino đang tăng lên, nhưng chưa nên đồng nhất các đợt nắng nóng đầu mùa với "bằng chứng" của một El Nino rất mạnh", TS Trương Bá Kiên cho hay.
Chuẩn bị các kịch bản ứng phó với siêu El Nino kéo dài
TS Trương Bá Kiên cho biết, nếu đặt ra kịch bản El Nino mạnh hoặc rất mạnh kéo dài, các ngành nhạy cảm cần chuyển từ tư thế theo dõi sang chủ động quản trị rủi ro theo kịch bản.
Đối với nông nghiệp, cần rà soát lại lịch thời vụ, cơ cấu cây trồng và nhu cầu nước theo từng vùng sinh thái. Những khu vực có nguy cơ thiếu nước cần tính sớm phương án điều chỉnh mùa vụ, tăng sử dụng giống chịu hạn, chịu nhiệt, áp dụng các giải pháp tưới tiết kiệm và bảo vệ độ ẩm đất. Về bản chất, điều cần thiết là giảm tính dễ bị tổn thương của sản xuất nông nghiệp trước các dao động khí hậu bất lợi.
Đối với tài nguyên nước, cần tăng cường giám sát cân bằng nước trên các lưu vực sông, hồ chứa và hệ thống cấp nước, đồng thời cập nhật sớm các kịch bản điều tiết theo từng mức độ thiếu hụt mưa và dòng chảy. Ở những khu vực có nguy cơ thiếu nước sinh hoạt hoặc sản xuất, cần chuẩn bị sớm phương án cấp nước dự phòng, tích nước hợp lý trong thời kỳ còn thuận lợi và nâng cao hiệu quả sử dụng nước trong mùa khô, mùa nóng.
Đối với năng lượng, đặc biệt là hệ thống điện, cần đặc biệt lưu ý rủi ro kép. Một mặt, nắng nóng kéo dài sẽ làm phụ tải điện tăng mạnh, đặc biệt là nhu cầu làm mát. Mặt khác, nếu mưa thiếu hụt và dòng chảy suy giảm, nguồn thủy điện có thể chịu ảnh hưởng bất lợi. Vì vậy, cần tăng cường sử dụng thông tin dự báo khí tượng - thủy văn ở các hạn khác nhau, từ ngắn hạn đến mùa, để xây dựng các phương án điều độ linh hoạt hơn, đồng thời nâng cao năng lực dự báo phụ tải gắn với thời tiết và tối ưu hóa phối hợp giữa các nguồn điện.
"Nhìn rộng hơn, điều quan trọng là các ngành không nên chỉ chuẩn bị cho một kịch bản "nắng nóng - khô hạn", mà phải chuẩn bị theo hướng đa rủi ro, bởi ngay trong các năm El Nino vẫn có thể xảy ra mưa lớn cục bộ, dông mạnh, lũ quét hoặc các cực đoan khác tùy theo từng vùng và từng thời đoạn", TS Trương Bá Kiên nhận định.
Đối với người dân, điều quan trọng nhất là không chủ quan trước các đợt nắng nóng kéo dài và nền nhiệt cao bất thường. Cần theo dõi sát các bản tin dự báo, hạn chế hoạt động ngoài trời trong thời gian nắng gắt, bổ sung nước hợp lý, đồng thời chú ý hơn tới các nhóm dễ bị tổn thương như người cao tuổi, trẻ nhỏ, người lao động ngoài trời và người có bệnh nền. Bên cạnh đó, việc sử dụng điện và nước tiết kiệm, hợp lý cũng rất quan trọng, bởi trong các đợt nóng kéo dài, nguy cơ quá tải điện và thiếu nước cục bộ có thể gia tăng đồng thời.
Đối với chính quyền địa phương, cần chủ động xây dựng và cập nhật các phương án ứng phó với nắng nóng, thiếu nước, nguy cơ cháy rừng và các tác động liên quan đến sức khỏe cộng đồng. Cần rà soát sớm nguồn nước sinh hoạt, nguồn nước sản xuất, khả năng cấp điện cho các phụ tải thiết yếu, đồng thời tăng cường truyền thông cảnh báo sớm để người dân chuẩn bị từ trước, thay vì chỉ phản ứng khi rủi ro đã xảy ra rõ rệt.
Tuy nhiên, một điểm rất quan trọng là ngay cả khi nguy cơ El Nino gia tăng, các địa phương vẫn không nên chỉ tập trung vào nắng nóng và khô hạn. Trong điều kiện khí hậu hiện nay, các cực đoan thời tiết có thể diễn biến đan xen và phức tạp hơn, nên cách tiếp cận phù hợp là quản lý rủi ro theo hướng tổng hợp, đa thiên tai và thích ứng linh hoạt. Đây cũng là yêu cầu ngày càng quan trọng trong bối cảnh biến đổi khí hậu đang làm gia tăng tính bất định và mức độ nghiêm trọng của nhiều loại hình thiên tai ở Việt Nam.
