Dừng chân ở Phú Yên lần này, tôi quyết làm hai việc: đi thăm khu du lịch Gành đá đĩa và gặp bằng được nhà văn Ngô Phan Lưu. Ngỡ như ông ở tận vùng quê nào đó, vì người ta vẫn nói ông là một nông dân viết văn, mà lại ở tuổi 60 mới đoạt giải Nhất cuộc thi truyện ngắn của báo Văn nghệ. Thật không ngờ, ông lại ở ngay trên đường Duy Tân, gần chợ Phú Yên. Nghe tôi ở Hà Nội vào, ông rất vui và ra tận đầu phố đón. Thật dễ nhận ra ông với bộ râu quai nón và gương mặt trầm lặng quen thuộc, mặc dù ông không cao lớn như tôi tưởng.
Ngay vừa khi tới nơi, tôi mới nhận ra sự xuất hiện của mình không đúng lúc chút nào, vì nhà ông đang triển khai công việc lát nền cho cửa hàng giải khát mới mở. Thấy tôi ái ngại, ông vồn vã kéo vào nhà và nói rằng cửa hàng là của người con trai út, chứ ông không bận bịu gì. Thế là chúng tôi vào nhà nói đủ thứ chuyện như đã biết nhau từ lâu. Bỗng ông lèo sang chuyện hành văn:
- Từ nay tôi viết sẽ không dùng dấu phẩy nữa!
Tôi hỏi vì sao, ông lý giải rằng cần phải cho nhịp văn nhanh hơn, nên tất cả những câu văn của ông sẽ chỉ là những câu đơn và không còn các mệnh đề phụ đi theo, do đó không dùng đến dấu phẩy. Ông cho rằng chính những câu đơn mới thu hút sự chú ý của người đọc, không bị phân tán bởi những chữ miêu tả hoặc diễn đạt tình cảm dài dòng. Tôi tò mò muốn biết xuất phát từ đâu mà có ý định đổi cách hành văn này, ông nói luôn:
- Có lần tôi vào một ngôi chùa. Đường dẫn qua một cái hồ vào chùa chỉ là những cái cọc bê tông vừa đủ đặt bàn chân chứ không phải là con đường thông thường. Mọi người muốn đi vào cửa chùa đều phải rất tập trung đi trên những cái cọc bê tông đó, nếu không sẽ ngã ngay lập tức.
Và ông cũng muốn văn mình chỉ là những dấu chấm câu để thu hút người đọc với sự tập trung cao độ, như khi đi trên từng cái cọc để vào chùa. Thế rồi ông nhắc đến văn Nguyễn Huy Thiệp. Xem ra ông đọc rất kỹ truyện ngắn của nhà văn này, ông hóm hỉnh diễn đạt:
- Hành văn của cánh mình ví như nhấc chân lên rồi bước xuống đất một cái "bịch", còn ông Nguyễn Huy Thiệp, khi nhấc chân lên, bàn chân ông lại ngúc ngoắc sang phải, hay sang trái, hoặc hất lên hất xuống, rồi mới bước xuống cái "bịch". Văn ông ta hay và hút hồn người đọc bởi cái sự ngúc ngoắc bàn chân ở trên không đó.
Rồi ông lại xoa tay cười tỏ ra thán phục cách hành văn rất biến ảo, nhưng lại giàu chất hiện thực của Nguyễn Huy Thiệp. Khi thấy tôi nói, thực ra hành văn, dù có lạ cũng chỉ là cái áo, cái vỏ của cốt lõi ý tưởng tác giả. Ông lập tức tán thưởng. Rồi ông cho là hiện nhiều người chỉ ở mức độ kể lại một câu chuyện. Câu chuyện dù có xúc động, dù có đậm chất hiện thực, nếu không có gửi gắm ý tưởng gì thì vẫn chưa gọi là truyện ngắn. Nhắc đến truyện được giải của mình, ông nói:
- Mọi người hay nhắc đến truyện Buổi sáng biến mất nhưng tôi lại thích truyện Cơm chiều, bởi ý tưởng rõ nét và sắc bén hơn.
Thấy chuyện về kỹ thuật viết truyện sẽ rất dài dòng nên tôi lảng sang chuyện khác:
- Ông viết truyện từ năm 1994 đến giờ, hiện sách bán rất được, liệu tích được nhiều tiền không?
Ông cười rồi nói:
- Không! Lâu nay có đồng nhuận bút nào tôi đưa cho vợ hết. Khi nào cần tiêu gì thì nói bà ấy đưa thôi. Chứ tôi không giữ được tiền.
Vậy xem ra nhà văn Ngô Phan Lưu cùng cánh "nể vợ" như tôi. Vì đã có thời khi đi cắt tóc, tôi cũng đã từng phải xin vợ tiền.
Tôi hỏi ông sắp tới có ý định viết tiểu thuyết thì ông lắc đầu ngay lập tức:
- Tôi viết ngắn lắm. Tạng tôi không viết được tiểu thuyết.
 Nhà văn Ngô Phan Lưu |
Rồi ông đột nhiên lái sang chuyện viết tiểu thuyết không thành công vừa qua của một nhà văn nổi tiếng, như lấy làm bài học cho mình, rằng chỉ nên phát huy sở trường của mình, không nên quay hướng. Rồi ông nghiêm sắc mặt. Bộ râu quai nón rung rung. Ánh mắt đã mờ đục như đang nhớ về những hình ảnh của quá khứ đã trải nghiệm trong đời. Những ký ức đó thường quay về làm xáo động tâm hồn ông, suốt 16 năm cầm bút.
Bất ngờ tôi hỏi động lực nào thúc giục ông viết văn, bởi lẽ trước năm 1975, ông từng theo học văn khoa, ham mê triết học và sau này có thời còn kiếm sống bằng nghề chụp ảnh nữa. Ông bộc bạch:
- Tôi viết truyện từ năm 1994, vì hồi còn ở quê buồn quá, chẳng biết làm gì.
Ông chợt im lặng, rồi trầm giọng tâm sự:
- Duyên nợ với văn chương lại như sợi dây vô hình cột chặt từ tuổi thơ, khó mà thoát ra được. Biết bao nỗi niềm về sự sống trong đời cần bày tỏ và văn chương là sự giải thoát và cũng là sự chia sẻ với cộng đồng một cách sâu sắc nhất. Thế là tôi viết truyện.
Tôi ngồi nhìn gương mặt trầm tĩnh của ông, chợt liên tưởng ông như một "dị nhân" toát lên từ nét khắc khổ, xù xì nhưng lại làm nên tính cách lạ trong văn ông. Tôi vừa lên Gành đá đĩa mới hay sự lạ lùng của những tảng đá với hình thù đẹp đến kỳ dị, mặc dù mới nhìn thấy chúng được thiên nhiên sắp xếp một cách rất tự nhiên. Chúng hiện lên đúng như giọng điệu trong văn Ngô Phan Lưu, độc đáo nhưng lại giản dị. Trước đây, có lần tôi cũng đã về Phú Yên, theo chân những người lặn lội ngược con suối, cách thành phố gần trăm cây số để săn lùng những hòn đá đẹp, những tảng đá kỳ dị. Chúng đều có nét đẹp cổ quái nên thường được gọi là "Dị Thạch". Và, khi tôi gặp nhà văn Ngô Phan Lưu, lại càng liên tưởng tới tính cách này. Đọc mỗi truyện ngắn của ông, tôi ngỡ như được gặp một bản "Dị Thạch" với nét chữ hoa đúng nghĩa. Chúng được sắp xếp một cách tự nhiên, với mọi vẻ độc đáo khác nhau do sự gọt giũa của thời gian, làm người đọc nhớ và đọc luôn thấy mới. Hẳn vì thế chăng Nhà sách Nhã Nam đã cho tái bản tập truyện và tản văn Xoa tay và cười của ông, bởi sau một thời gian ngắn đã bán hết. Có người hỏi vì sao lại là Xoa tay và cười, ông lý giải:
- Tiếng cười này gần như đồng bộ với việc xoa tay. Tiếng cười của một người vừa xong một công việc tuy chẳng ra sao, nhưng dù sao cũng xong xuôi cả. Tiếng cười này bay vơ vẩn một chặp rồi đáp ngay vào người đẻ ra nó, để chấm dứt cái xoa tay. Tiếng cười này mới ngỡ tưởng chỉ cười người khác, nhưng hóa ra lại cười chính mình cùng lúc với cười người khác.
Tôi định hỏi ông một câu gì đó về tập bản thảo mới, gồm những truyện ngắn viết không dùng dấu phẩy sắp xuất bản thì chợt thấy ông xoa tay, nên bật cười. Khi ấy ông mới xoè hai bàn tay chai sạn ra nói:
- Thôi, tôi phải đi khuân gạch đây. Chiều thợ đến lát nền cho quán hàng của gia đình rồi. Thông cảm nhé!
Sắp tới đây, ông sẽ phải cùng bà bưng bê những tách cà phê cho khách. Và thế giới của ông, xoa tay và cười, chỉ là khi màn đêm buông xuống với trời sao lấp lánh, rồi gõ máy đến sáng bà cũng mặc kệ. Kiếm sống cái đã.
Vương Tâm