Gan là cơ quan giữ vai trò trung tâm trong quá trình chuyển hoá chất béo của cơ thể. Gan tham gia tổng hợp, oxy hóa, dự trữ và vận chuyển chất béo nhằm duy trì cân bằng năng lượng.
Khi sự cân bằng giữa lượng chất béo đi vào, được tổng hợp, oxy hóa và bài xuất khỏi gan bị rối loạn, triglycerid sẽ tích tụ trong tế bào gan từ 5% khối lượng gan trở lên hoặc có trên 5% tế bào gan chứa mỡ dẫn đến gan nhiễm mỡ.
Nhiều người nghĩ gan nhiễm mỡ là bệnh của người trung niên, người lớn tuổi hay của người uống nhiều rượu. Nhưng thực tế, bệnh này đang xuất hiện ngày càng nhiều ở người trẻ tuổi, thậm chí ở những bạn trẻ mới ngoài 20 tuổi.
Sự thay đổi lối sống hiện nay như ăn nhiều thực phẩm chế biến sẵn, đồ ăn nhanh, thường xuyên uống nước ngọt, ít vận động, thức khuya, căng thẳng kéo dài… đang khiến gan phải làm việc quá sức.
Đáng lo ngại là gan nhiễm mỡ thường tiến triển âm thầm, không triệu chứng, nếu không kiểm soát kịp thời có thể dẫn đến viêm gan, xơ gan, thậm chí ung thư gan.
Rượu bia từ lâu đã được biết đến là nguyên nhân gây tổn thương gan. Ảnh minh họa (AI)
Những đối tượng có nguy cơ cao mắc gan nhiễm mỡ
Người thừa cân, béo phì
Khi lượng mỡ trong cơ thể tăng lên, đặc biệt vùng bụng, gan sẽ phải tiếp nhận nhiều acid béo hơn bình thường. Nếu lượng mỡ đưa vào vượt quá khả năng xử lý của gan, chất béo sẽ tích tụ dần trong tế bào gan. Ngay cả khi chưa béo phì theo chỉ số khối cơ thể (BMI), người có vòng bụng lớn hoặc mỡ nội tạng cao vẫn có nguy cơ mắc gan nhiễm mỡ.
Người có rối loạn mỡ máu
Khi nồng độ triglycerid trong máu tăng kéo dài, gan sẽ tiếp nhận và tổng hợp nhiều chất béo, tạo điều kiện cho mỡ tích tụ trong tế bào gan. Vì vậy, rối loạn mỡ máu không chỉ làm tăng nguy cơ bệnh tim mạch mà còn là một yếu tố nguy cơ quan trọng của gan nhiễm mỡ.
Đái tháo đường/Tiền đái tháo đường
Những người bị kháng insulin, gan tiếp tục sản xuất glucose dù cơ thể không cần, đồng thời tăng tổng hợp chất béo. Điều này làm mỡ tích tụ trong gan ngày càng tăng. Nhiều nghiên cứu cho thấy người mắc đái tháo đường type 2 đồng thời có tình trạng gan nhiễm mỡ.
Người ít vận động, ngồi nhiều mỗi ngày
Cơ thể ít vận động, năng lượng tiêu hao giảm, trong khi năng lượng nạp vào vẫn giữ nguyên hoặc tăng lên, phần năng lượng dư thừa sẽ được chuyển thành mỡ dự trữ, không chỉ dưới da mà còn tích tụ trong các cơ quan như gan.
Nhiều nghiên cứu cho thấy thời gian ngồi kéo dài có liên quan đến tăng nguy cơ mắc gan nhiễm mỡ, ngay cả ở những người có cân nặng bình thường. Ngược lại, duy trì hoạt động thể lực đều đặn giúp cải thiện độ nhạy insulin, giảm mỡ nội tạng và giảm lượng mỡ tích tụ trong gan.
Người có chế độ ăn nhiều đường và thực phẩm chế biến sẵn
Không phải chất béo trong thực phẩm là "thủ phạm" duy nhất gây gan nhiễm mỡ. Thực tế, lượng đường tự do đặc biệt là fructose trong nước ngọt, trà sữa, nước ép đóng chai hay các loại bánh kẹo mới là yếu tố đáng lo ngại. Khi tiêu thụ quá nhiều fructose, gan sẽ chuyển phần đường dư thừa thành chất béo thông qua quá trình tổng hợp lipid mới, tình trạng này diễn ra thường xuyên, lượng mỡ trong gan sẽ tăng lên theo thời gian.
Bên cạnh đó, chế độ ăn giàu thực phẩm siêu chế biến, nhiều tinh bột tinh chế, đồ chiên rán và chất béo bão hòa cũng góp phần làm tăng nguy cơ béo phì, kháng insulin và gan nhiễm mỡ.
Người thường xuyên uống rượu bia
Rượu bia từ lâu đã được biết đến là nguyên nhân gây tổn thương gan. Khi vào cơ thể, rượu bia được chuyển hóa chủ yếu tại gan và tạo ra các chất trung gian có thể gây viêm, tăng stress oxy hóa và thúc đẩy tích tụ mỡ trong tế bào gan. Điều cần lưu ý, ngay cả khi không uống nhiều rượu bia, một người vẫn có thể mắc gan nhiễm mỡ nếu có các rối loạn chuyển hóa như béo phì, đái tháo đường.
Người mắc hội chứng chuyển hoá
Người mắc càng nhiều yếu tố như béo bụng, tăng huyết áp, tăng đường huyết, Triglycerid tăng, HDL-cholesterol thấp thì nguy cơ mắc gan nhiễm mỡ và tiến triển thành các bệnh lý gan nặng càng cao. Do đó, việc kiểm soát đồng thời cân nặng, huyết áp, đường huyết và mỡ máu đóng vai trò rất quan trọng trong phòng ngừa gan nhiễm mỡ.
Người có mỡ nội tạng cao
Có nhiều người có chỉ số khối cơ thể (BMI) bình thường nhưng lại tích tụ nhiều mỡ vùng bụng và quanh các cơ quan nội tạng - nguy cơ mắc gan nhiễm mỡ đặc biệt nếu thường xuyên thức khuya, ít vận động, ăn nhiều thực phẩm giàu năng lượng hoặc tiền sử gia đình có người mắc các bệnh chuyển hoá. Do đó, không nên chỉ đánh giá nguy cơ chỉ dựa vào cân nặng mà còn dựa vào chỉ số vòng bụng, tỷ lệ mỡ cơ thể…
Đáng lo ngại là phần lớn người mắc gan nhiễm mỡ thường không có triệu chứng rõ ràng, đa số trường hợp được phát hiện tình cờ khi khám sức khoẻ định kỳ thông qua siêu âm gan hoặc xét nghiệm men gan.
Người gan nhiễm mỡ cần có chế độ ăn cân đối, khoa học, tăng cường rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, cá, đậu đỗ. Ảnh minh họa (AI)
Gan nhiễm mỡ có thể được cải thiện nếu phát hiện sớm và thay đổi lối sống:
- Duy trì cân nặng hợp lý.
- Chế độ ăn cân đối, khoa học, tăng cường rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, cá, đậu đỗ; hạn chế nước ngọt, đồ uống có đường, bánh kẹo, thực phẩm chế biến sẵn và đồ chiên rán.
- Duy trì hoạt động thể lực đều đặn; duy trì ít nhất 150 phút hoạt động thể lực cường độ vừa (đi bộ nhanh, đạp xe, cầu lông, bơi lội) mỗi tuần, kết hợp các bài tập tăng cường sức mạnh cơ (squat, chống đẩy, hít xà, nâng tạ, tập với dây kháng lực…) từ 2 ngày mỗi tuần trở lên.
- Ngủ đủ giấc, hạn chế thức khuya, kiểm soát căng thẳng và hạn chế tối đa rượu, bia. Với người mắc bệnh đái tháo đường, tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu cần tuân thủ điều trị và khám sức khoẻ định kỳ cũng góp phần giảm nguy cơ tiến triển của gan nhiễm mỡ.
Gan nhiễm mỡ không còn là căn bệnh của riêng người lớn tuổi, sự thay đổi trong lối sống và chế độ ăn đang khiến bệnh ngày càng trẻ hoá. Một chế độ ăn lành mạnh, duy trì cân nặng hợp lý, vận động thường xuyên, khám sức khoẻ định kỳ không chỉ giúp bảo vệ gan mà còn góp phần phòng ngừa nhiều bệnh mạn tính.
