Gần 30 năm vun đắp những 'lá chắn' thầm lặng cho y tế cộng đồng

Y tế
SKĐS - Gắn bó với bục giảng và những chuyến thực địa, tôi càng thấm thía giá trị đặc biệt của nghề đào tạo nhân lực y tế dự phòng.

Mỗi lần đi ngang một quầy tạp hóa, tôi vẫn có thói quen nhìn vào bao thuốc lá. Không phải vì nhãn hiệu, mà vì những hình ảnh cảnh báo in trên đó. Ít ai biết rằng, năm 2012-2013, nhóm nghiên cứu của Trường Đại học Y tế công cộng đã thử nghiệm và lựa chọn bộ 6 hình ảnh cảnh báo sức khỏe, và bộ hình ảnh đó được in trên mọi bao thuốc lá ở Việt Nam từ năm 2013 đến nay.

Chúng tôi không biết chính xác có bao nhiêu người đã bỏ thuốc, hay bao nhiêu cậu bé, cô bé đã không châm điếu thuốc đầu tiên nhờ những hình ảnh ấy. Không có tên ai trên bao thuốc. Không có bệnh nhân nào đến cảm ơn. Nhưng tôi tin, ở đâu đó, có những lá phổi đã được giữ sạch. Đó là bản chất công việc của chúng tôi: lặng lẽ, khó đo đếm, nhưng lan tỏa tới hàng triệu người.

Khi công việc thành công là sự bình yên của cộng đồng

Nhìn rộng ra, hành trình của những người làm y tế công cộng luôn gắn liền với vị trí đi trước một bước - đứng ở tuyến đầu từ khi bệnh tật còn chưa kịp xuất hiện.

Chúng tôi làm việc với nguồn nước, không khí, bữa ăn, nhà vệ sinh trường học, ổ bọ gậy của muỗi trong chum vại, điếu thuốc trên tay người hút, cho đến điều kiện sống và những thói quen hằng ngày của người dân. Chúng tôi làm việc với số liệu, với chính sách, với những chương trình truyền thông và cuộc vận động kéo dài nhiều năm. Khi công việc thành công, điều nhận lại là sự bình yên: không có vụ dịch, không có ca ngộ độc, không thêm một thế hệ lệ thuộc vào nicotine...

Giới chuyên môn thường gọi đó là "nghịch lý phòng bệnh": công tác dự phòng càng hiệu quả, xã hội càng dễ quên rằng nó từng cần thiết. Nghề của chúng tôi vì thế mà vốn thầm lặng và ít được cộng đồng để ý đến. Nhưng một bằng chứng khoa học được đưa vào chính sách, một quy định được thực thi nghiêm, có thể bảo vệ cùng lúc hàng triệu người mà không ai trong số họ biết mình vừa được bảo vệ.

Gần 30 năm vun đắp những 'lá chắn' thầm lặng cho y tế cộng đồng- Ảnh 1.

Tác giả trong một buổi báo cáo kết quả nghiên cứu khoa học và giám sát thực tế. Ảnh: TH

Nhìn lại chặng đường của y tế công cộng Việt Nam, có thể thấy những lá chắn ấy hiện diện ở khắp nơi. Chương trình tiêm chủng mở rộng đã giúp nhiều thế hệ trẻ em tránh được bại liệt, sởi, bạch hầu, uốn ván. Các chương trình dinh dưỡng góp phần cải thiện tầm vóc và sức khỏe trẻ em. Quy định đội mũ bảo hiểm khi đi mô tô/xe máy, không lái xe sau khi sử dụng rượu bia đã giữ lại biết bao sinh mạng trên đường. Hệ thống giám sát và đáp ứng dịch đã vững vàng qua SARS, cúm gia cầm, đại dịch COVID-19.

Phía sau mỗi thành tựu ấy là những người làm y tế dự phòng, quản lý và chính sách y tế, sức khỏe môi trường và nghề nghiệp, sức khỏe sinh sản, sức khỏe tâm thần… Nhiều người trong số họ từng ngồi trên giảng đường Trường Đại học Y tế công cộng.

Với riêng tôi, lá chắn ấy gắn với những công việc cụ thể. Đó là bằng chứng nghiên cứu góp phần vào quyết định cấm quảng cáo, khuyến mại, tài trợ thuốc lá được ghi trong Luật Phòng chống tác hại của thuốc lá năm 2012, hay văn bản hướng dẫn in cảnh báo sức khoẻ bằng hình ảnh trên vỏ bao bì thuốc lá ở Việt Nam, và hiện tại là các bằng chứng khoa học chứng minh hiệu quả của quy định cấm thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, hay đề xuất tăng diện tích cảnh báo sức khoẻ bằng hình ảnh trên vỏ bao bì thuốc lá.

Đó còn là cuộc điều tra quốc gia về chính sách y tế, nước sạch và vệ sinh trường học mà chúng tôi đang hoàn thiện trong năm 2026: phía sau mỗi tỷ lệ phần trăm là những em học sinh có hay không có một nhà vệ sinh sạch, một chỗ rửa tay có đủ nước và xà phòng, một nơi đủ sự riêng tư, sạch sẽ cho các em gái trong thời gian "nguyệt sự". Đó là những lớp tập huấn về an toàn thực phẩm, những nghiên cứu về sốt xuất huyết Dengue, về biến đổi khí hậu và sức khỏe... Không việc nào lên trang nhất, nhưng mỗi việc đều góp thêm một lớp bảo vệ vững chắc cho cộng đồng.

Dạy học trò nhìn thấy cộng đồng phía sau những con số

Từ thực tiễn nhọc nhằn và thầm lặng ấy, bài toán đặt ra cho người làm công tác giáo dục lại càng nặng gánh hơn. Nếu y tế công cộng là lá chắn của cộng đồng, thì người thầy trong lĩnh vực này có sứ mệnh vun đắp những con người gìn giữ lá chắn ấy. Mỗi cử nhân, thạc sĩ, tiến sĩ ra trường chưa vững vàng sẽ làm lá chắn chung ấy bị mỏng đi.

Thế nhưng, điều khó dạy học trò nhất không phải là những con số hiện hữu trong một báo cáo khô khan. Điều khó nhất là dạy người học nhìn thấy cộng đồng phía sau những con số ấy. Một tỷ lệ 30% trong bảng kết quả không chỉ là một giá trị thống kê. Đó có thể là hàng nghìn em nhỏ đang hít khói thuốc thụ động, hay hàng trăm hộ gia đình chưa có nước sạch, hoặc hàng nghìn học sinh đang tiêu thụ thực phẩm nhiều đường, nhiều muối mỗi ngày.

Nhiều học viên của chúng tôi đang công tác ở trạm y tế xã, phường, trung tâm kiểm soát bệnh tật tỉnh, thành phố. Các em mang vào lớp những bài toán rất thật: quản lý người bệnh tăng huyết áp tại cơ sở, ổ bọ gậy nguồn ở một xã, an toàn thực phẩm ở các cửa hàng ăn uống trong phường.

Mỗi lần hướng dẫn các em, tôi lại được học thêm từ thực tế cơ sở. Và từ đó, tôi càng thấm thía rằng người thầy y tế công cộng không thể chỉ đứng trên giảng đường, họ cần phải bám sát thực tế để hiểu rõ cộng đồng đang thực sự cần gì.

Mỗi bài giảng được chuẩn bị chu đáo, mỗi chuyến thực địa, mỗi nghiên cứu được thực hiện bài bản, mỗi luận văn được hướng dẫn tận tâm chính là cách người thầy góp phần đưa tới xã hội những con người đủ sức, đủ tầm đứng vào hàng ngũ bảo vệ sức khỏe nhân dân.

Gần 30 năm vun đắp những 'lá chắn' thầm lặng cho y tế cộng đồng- Ảnh 2.
Gần 30 năm vun đắp những 'lá chắn' thầm lặng cho y tế cộng đồng- Ảnh 3.

Những khoảnh khắc đồng hành cùng đồng nghiệp và mạng lưới chuyên gia tại các diễn đàn khoa học, đưa kết quả nghiên cứu y tế công cộng vào thực tiễn. Ảnh: TH

Lời dặn người trẻ về sự kiên nhẫn và trung thực với bằng chứng

Trải qua gần ba mươi năm gắn bó với mái trường này, nếu được gửi gắm vài điều với các bạn trẻ đang chọn con đường thầm lặng ấy, tôi chỉ muốn nhắn nhủ:

Hãy kiên nhẫn. Thành quả của y tế công cộng thường được đo bằng năm, có khi bằng thập kỷ. Từ một nghiên cứu đến một chính sách, từ một chính sách đến khi nó thực sự đi vào đời sống, là cả một chặng đường dài. Đừng nản lòng khi chưa thấy kết quả ngay.

Hãy trung thực với bằng chứng. Tiếng nói của người làm y tế công cộng có sức thuyết phục không phải nhờ học hàm, học vị hay vị trí công tác, mà nhờ những dữ liệu đáng tin cậy. Một con số sai có thể dẫn tới một chính sách sai, ảnh hưởng tới hàng triệu người.

Hãy đứng về phía cộng đồng. Có những lúc lợi ích sức khỏe đi ngược lại lợi ích kinh tế của một nhóm nào đó. Khi đó, người làm y tế công cộng cần đủ bản lĩnh để lên tiếng.

Và trên hết, hãy giữ trái tim biết rung động. Đừng để những bảng số liệu lạnh lùng làm mình quên rằng phía sau là con người cụ thể: một người mẹ, một em học sinh, một cụ già ở vùng sâu... Chính lòng trắc ẩn mới giữ cho ngọn lửa nghề không tắt.

Thế giới đang đối mặt với nhiều biến đổi khôn lường: biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường, dịch bệnh mới nổi, già hóa dân số, gánh nặng bệnh không lây nhiễm và những sản phẩm gây nghiện ngày càng tinh vi nhắm vào người trẻ. Những lá chắn mà thế hệ chúng tôi góp sức xây dựng sẽ chưa đủ cho ngày mai. Các bạn sẽ là người tiếp nối, làm cho lá chắn ấy rộng hơn và bền vững hơn.

Món quà quý nhất của nghề giáo có lẽ là những tin nhắn, cuộc gọi của học trò. Đó là khi nhận được tin em đã ra trường báo về tình hình công tác, kể chuyện gia đình, báo rằng địa phương vừa khống chế kịp một ổ dịch hay hoàn thành một nghiên cứu ứng dụng thực tiễn; là khi một học viên bảo vệ luận văn thành công rồi quay về cống hiến cho quê hương; hay đơn giản là một em học sinh biết từ chối thuốc lá điện tử vì đã hiểu tường tận tác hại của nó.

Những điều ấy ít ai nhìn thấy, nhưng tôi biết chúng có thật. Và đó là lý do suốt ngần ấy năm qua, tôi vẫn chọn ở lại với nghề, với giảng đường, cùng vun đắp những lá chắn thầm lặng cho sức khỏe cộng đồng.

Nhân Ngày Nhà giáo Việt Nam, tôi xin gửi lời tri ân tới các thầy cô đã dìu dắt mình, tới các đồng nghiệp đang ngày đêm miệt mài đứng trên bục giảng, bám sát cơ sở trong lĩnh vực y tế công cộng, và gửi trọn niềm tin tới các thế hệ học trò sẽ vững vàng tiếp bước.

Gần 30 năm vun đắp những 'lá chắn' thầm lặng cho y tế cộng đồng- Ảnh 4.Hành trình 25 năm phát triển của Trường Đại học Y tế công cộng và ngành Y tế công cộng tại Việt Nam

Đầu những năm 2000, khi hệ thống y tế Việt Nam chú trọng phát triển cả dự phòng và điều trị, từ quản lý đến chăm sóc toàn diện sức khỏe nhân dân, Trường Đại học Y tế công cộng được thành lập trên cơ sở Trường Cán bộ quản lý Y tế.


Ý kiến của bạn