El Nino xuất hiện mạnh khiến thời tiết cực đoan bất thường
TS.Trương Bá Kiên, Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển cho biết, từ khi El Nino hình thành và mạnh lên trong năm 2026, thời tiết Việt Nam đã xuất hiện những biến động đáng chú ý, nổi bật nhất là nền nhiệt cao bất thường, nhiều đợt nắng nóng kéo dài, sự phân hóa rõ rệt của lượng mưa giữa các khu vực và những diễn biến thời tiết cực đoan phức tạp.
Trước hết, về nhiệt độ, số liệu quan trắc cho thấy trong giai đoạn tháng 7–9/2026, nhiệt độ trung bình trên hầu hết lãnh thổ Việt Nam cao hơn trung bình nhiều năm khoảng 0,1–2°C. Đặc biệt, tháng 10/2026 đã ghi nhận những biểu hiện nóng bất thường rất rõ rệt.
Số liệu quan trắc cho thấy trong giai đoạn tháng 7–9/2026, nhiệt độ trung bình trên hầu hết lãnh thổ Việt Nam cao hơn trung bình nhiều năm khoảng 0,1–2°C. Ảnh: T.L
Theo Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, nhiệt độ trung bình tháng 10 trên phạm vi cả nước đạt 26,3°C, cao hơn trung bình nhiều năm 1,74°C. Đây là tháng 10 nóng nhất trong chuỗi số liệu quan trắc từ năm 1961 đến nay. Riêng khu vực Bắc Bộ, nhiệt độ trung bình cao hơn khoảng 2–3°C; có 98 trạm khí tượng ghi nhận nhiệt độ trung bình tháng đạt hoặc vượt kỷ lục lịch sử cùng thời kỳ, trong đó 87 trạm thuộc Bắc Bộ. Những con số này cho thấy mức độ bất thường của nền nhiệt trong giai đoạn chuyển mùa năm nay.
Về lượng mưa, tác động của El Nino không biểu hiện đồng đều giữa các vùng và các thời điểm. Thông thường, El Nino làm gia tăng khả năng thiếu hụt lượng mưa tại nhiều khu vực ở Việt Nam, đặc biệt trong mùa khô. Tuy nhiên, trong giai đoạn tháng 7–9/2026, lượng mưa tại Bắc Bộ và nhiều khu vực Trung Bộ vẫn cao hơn trung bình nhiều năm khoảng 10–80%, trong khi phần lớn Nam Bộ có lượng mưa thấp hơn khoảng 1–30%. Một số đợt mưa lớn vẫn xảy ra, chẳng hạn trạm Vinh ghi nhận lượng mưa ngày lên tới 451 mm vào ngày 19/9/2026.
"Điều này cho thấy El Nino không đồng nghĩa với việc mưa sẽ giảm ở mọi nơi hoặc các hiện tượng mưa lớn, bão, lũ sẽ không xuất hiện. Hoạt động của bão, dải hội tụ nhiệt đới, gió mùa và các nhiễu động khí quyển vẫn có thể gây ra những đợt mưa rất lớn trong thời gian ngắn, ngay cả khi xu thế khí hậu theo mùa nghiêng về khô hạn.
Theo tôi, tác động của El Nino năm nay đang bộc lộ rõ nhất ở xu thế nhiệt độ cao và những bất thường của thời tiết chuyển mùa, trong khi nguy cơ thiếu mưa, hạn hán và thiếu nước có khả năng trở nên rõ rệt hơn trong mùa khô 2026–2027", TS Trương Bá Kiên cho biết.
Cũng cần nhấn mạnh rằng, El Nio là một trong những nhân tố quan trọng chi phối khí hậu Việt Nam, nhưng không phải nguyên nhân duy nhất của mọi hiện tượng thời tiết bất thường. Những biến động đang quan sát được là kết quả tổng hợp của El Nino, hoàn lưu khí quyển khu vực, biến động nội mùa và xu thế nóng lên toàn cầu do biến đổi khí hậu. Việc xác định chính xác mức đóng góp của từng yếu tố đòi hỏi các nghiên cứu phân tích và quy kết nguyên nhân chuyên sâu.
TS.Trương Bá Kiên nhận định, El Nino 2026–2027 có nhiều điểm tương đồng với những đợt El Nino mạnh trong lịch sử, đặc biệt là các giai đoạn 1997–1998, 2015–2016 và 2023–2024. Điểm chung là hiện tượng này phát triển mạnh trong nửa cuối năm, thường đạt đỉnh vào khoảng cuối năm và đầu năm sau, đồng thời làm thay đổi hoàn lưu khí quyển trên quy mô lớn, tác động đến nhiệt độ, lượng mưa và các hiện tượng thời tiết cực đoan ở nhiều khu vực trên thế giới.
Trong đó, El Nino 2015–2016 là một trong những đợt El Nino mạnh nhất từng được ghi nhận, gây ra những tác động đặc biệt nghiêm trọng tại Việt Nam. Nắng nóng kéo dài, lượng mưa thiếu hụt và mùa khô khắc nghiệt đã dẫn tới hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn trên diện rộng, nhất là tại Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long. Nhiều khu vực ghi nhận mực nước sông, hồ chứa xuống thấp, xâm nhập mặn tiến sâu vào nội đồng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sản xuất nông nghiệp và đời sống người dân.
Đối với El Nino 2023–2024, Việt Nam cũng ghi nhận nền nhiệt cao bất thường và nhiều đợt nắng nóng gay gắt, đặc biệt trong những tháng đầu năm 2024. Hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn tiếp tục xảy ra tại các tỉnh phía Nam. Tuy nhiên, xét trên tổng thể, mức độ thiệt hại do hạn mặn tại Đồng bằng sông Cửu Long thấp hơn giai đoạn 2015–2016, một phần nhờ sự chủ động trong dự báo, điều tiết nguồn nước và điều chỉnh lịch thời vụ.
Điểm đáng chú ý là El Nino 2026–2027 đang phát triển với cường độ rất mạnh. Theo cập nhật ngày 2/11/2026 của Trung tâm Dự báo Khí hậu Hoa Kỳ (CPC), dị thường nhiệt độ mặt nước biển tuần gần nhất tại khu vực Nino 3.4 đã đạt khoảng +2,5°C. Các dự báo hiện nay cho thấy El Niño còn khả năng tiếp tục mạnh lên, thậm chí có thể đạt hoặc vượt cường độ của những sự kiện El Nino rất mạnh trước đây nếu xét theo chỉ số ENSO được chuẩn hóa tương ứng. Tuy nhiên, phải đến sau giai đoạn cực đại mới có thể đánh giá đầy đủ vị trí của sự kiện này trong chuỗi lịch sử.
Vì sao nắng nóng kéo dài suốt mùa Thu?
TS Trương Bá Kiên cho hay, mùa thu năm 2026 tại miền Bắc, đặc biệt ở khu vực đồng bằng và Hà Nội, có những biểu hiện khá bất thường so với đặc trưng khí hậu thông thường. Thay vì nền nhiệt giảm dần và xuất hiện nhiều ngày mát mẻ, se lạnh, thời tiết trong tháng 9 và tháng 10 vẫn duy trì nền nhiệt cao, thậm chí có những đợt nắng nóng với nhiệt độ vượt các giá trị lịch sử cùng thời kỳ.
Đáng chú ý, tháng 10/2026, nhiệt độ trung bình tại Bắc Bộ cao hơn trung bình nhiều năm khoảng 2–3°C. Một số trạm khí tượng ghi nhận nhiệt độ cao nhất lên tới 38–38,3°C trong những ngày đầu tháng 10. Đây là những giá trị rất bất thường đối với thời kỳ mà theo quy luật khí hậu, nền nhiệt miền Bắc thường đã bắt đầu giảm rõ rệt.
Miền Bắc nắng kéo dài suốt mùa Thu. Ảnh: Tuấn Anh
Theo TS Trương Bá Kiên, dưới góc độ khí tượng, hiện tượng này có thể được giải thích bởi sự kết hợp của nhiều yếu tố:
Trước hết, El Nino mạnh có xu hướng làm thay đổi hoàn lưu khí quyển trên khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới, góp phần làm tăng khả năng xuất hiện nền nhiệt cao hơn bình thường. Trong những năm El Nino, mùa đông ở miền Bắc thường có xu hướng ấm hơn, hoạt động của gió mùa Đông Bắc có thể yếu hơn và các đợt rét đậm, rét hại ít hơn so với trung bình nhiều năm.
Bên cạnh đó, sự hoạt động yếu hoặc xuất hiện muộn của các đợt không khí lạnh, kết hợp với những thời kỳ chịu ảnh hưởng của hoàn lưu áp cao cận nhiệt đới, có thể khiến thời tiết duy trì trạng thái ấm nóng trong thời gian dài hơn. Khi không khí lạnh chưa đủ mạnh để làm giảm nhiệt độ một cách rõ rệt, những ngày se lạnh đặc trưng của mùa thu sẽ xuất hiện ít hơn hoặc chỉ kéo dài trong thời gian ngắn.
Một yếu tố khác không thể bỏ qua là biến đổi khí hậu. Nhiệt độ trung bình toàn cầu và khu vực đang có xu hướng gia tăng, làm cho nền nhiệt trong các mùa, kể cả mùa thu và mùa đông, có xu hướng cao hơn so với trước đây. Trong điều kiện đó, khi xuất hiện một đợt El Nino mạnh, tác động làm tăng nhiệt độ có thể cộng hưởng với xu thế nóng lên dài hạn, khiến những bất thường về nhiệt độ trở nên rõ rệt hơn.
Ở các đô thị lớn như Hà Nội, hiệu ứng đảo nhiệt đô thị cũng góp phần làm nhiệt độ duy trì ở mức cao, nhất là vào ban đêm, làm giảm cảm giác mát mẻ đặc trưng của mùa thu.
"Tuy nhiên, không nên hiểu rằng mùa thu đã biến mất hoặc El Nino là nguyên nhân duy nhất làm mùa thu năm nay không rõ nét. Xét về khí hậu học, đặc trưng các mùa đang chịu tác động của xu thế nóng lên, song để khẳng định mùa thu đang ngắn lại một cách có hệ thống cần phân tích chuỗi số liệu khí hậu dài hạn về nhiệt độ, thời điểm chuyển mùa và hoạt động của gió mùa", TS Trương Bá Kiên nhận định.
Với trạng thái El Nino đang diễn ra ở cường độ rất mạnh và nhiều khả năng tiếp tục duy trì trong những tháng tới, chuyên gia nhận định mùa đông 2026–2027 tại Việt Nam, đặc biệt là ở miền Bắc, có xu hướng ấm hơn trung bình nhiều năm, hoạt động của gió mùa Đông Bắc có khả năng yếu hơn và số ngày rét đậm, rét hại có thể ít hơn so với thông thường.
Theo các kết quả dự báo khí hậu của Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển, nhiệt độ trung bình giai đoạn tháng 11/2026 đến tháng 1/2027 có khả năng cao hơn trung bình nhiều năm trên hầu hết các khu vực cả nước.
Nhận định mới nhất của Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia cũng cho thấy tháng 11/2026, nhiệt độ trung bình trên cả nước phổ biến cao hơn trung bình nhiều năm khoảng 1–2°C. Trong tháng 12/2026 và tháng 1/2027, mức nhiệt dự báo cao hơn khoảng 0,5–1,5°C; riêng khu vực Cao nguyên Trung Bộ và Nam Bộ có thể cao hơn 1–2°C.
Đối với miền Bắc, các đợt rét đậm, rét hại có xu hướng xuất hiện muộn hơn và tổng số ngày rét có khả năng thấp hơn trung bình nhiều năm. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa xu thế nhiệt độ trung bình của cả mùa và diễn biến thời tiết trong từng đợt.
Ông Kiên nhận định, một mùa đông ấm hơn bình thường không có nghĩa là sẽ không xuất hiện rét đậm, rét hại hoặc các đợt không khí lạnh mạnh. Trên thực tế, khi những khối không khí lạnh mạnh từ phía Bắc di chuyển xuống, miền Bắc vẫn có thể xảy ra những đợt giảm nhiệt sâu, rét đậm, rét hại trên diện rộng, thậm chí sương muối, băng giá ở vùng núi cao nếu điều kiện thuận lợi. Điều có khả năng thay đổi là tần suất, thời gian duy trì và tổng số ngày rét trong cả mùa, chứ không nhất thiết là cường độ của từng đợt lạnh.
