Ebola và Marburg là hai bệnh gì?
Virus Ebola và virus Marburg thuộc họ Filoviridae, có hình dạng dạng sợi và gây bệnh với nhiều biểu hiện lâm sàng tương tự nhau, trong đó có sốt, rối loạn tiêu hóa, xuất huyết và suy đa cơ quan. Tuy nhiên, mức độ nghiêm trọng không giống nhau ở mọi trường hợp, mà phụ thuộc vào chủng virus, tình trạng người bệnh và khả năng tiếp cận dịch vụ y tế.
- Virus Ebola gồm nhiều loài, trong đó có virus Ebola thuộc loài Zaire, Sudan, Bundibugyo, Taï Forest và Reston. Virus Reston được ghi nhận ở châu Á, chủ yếu trên động vật; đến nay chưa ghi nhận bệnh có triệu chứng ở người do virus này gây ra.
Các đợt bùng phát Ebola được ghi nhận chủ yếu tại châu Phi cận Sahara. Bệnh thường xuất hiện thành từng ổ dịch, có thể được kiểm soát bằng phát hiện sớm, cách ly người bệnh, truy vết người tiếp xúc và thực hiện nghiêm các biện pháp phòng ngừa lây nhiễm.
Ngày 17/5/2026, Tổ chức Thế giới (WHO) công bố dịch bệnh Ebola do chủng Bundibugyo của virus Ebola tại Cộng hòa dân chủ Công gô và Uganda là sự kiện y tế công cộng khẩn cấp gây quan ngại quốc tế.
Virus Ebola có khả năng lây lan nhanh và tỷ lệ tử vong cao.
- Virus Marburg (MVD) thuộc họ Filoviridae, cùng họ với virus Ebola, có thể lây từ động vật sang người và gây sốt xuất huyết nghiêm trọng, dẫn đến sốc, suy đa cơ quan và tử vong. Vật chủ ban đầu chứa virus Marburg là dơi ăn quả châu Phi, có tên gọi Rousettus aegyptiacus. Dơi ăn quả bị nhiễm virus Marburg không có dấu hiệu bệnh rõ ràng, khó nhận biết. Nhưng các loài linh trưởng (bao gồm cả con người) mắc bệnh có thể phát triển triệu chứng nghiêm trọng, tỷ lệ tử vong cao tương tự với Ebola.
Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Mỹ (CDC), virus Marburg lần đầu tiên được ghi nhận vào năm 1967, khi dịch sốt xuất huyết bùng phát đồng thời tại các phòng thí nghiệm ở Marburg và Frankfurt (Đức) cũng như ở Belgrade (Nam Tư cũ, nay là Serbia). 31 người bệnh đầu tiên là nhân viên phòng thí nghiệm, sau đó một số lây nhiễm cho các nhân viên y tế khác và thành viên trong gia đình. Những trường hợp này tiếp xúc với khỉ xanh châu Phi nhập khẩu từ Ugandan hoặc mô của chúng trong khi tiến hành nghiên cứu.
Năm 2023, Guinea Xích đạo (quốc gia ở Tây Phi) ghi nhận đợt bùng phát Marburg đầu tiên. WHO báo cáo có 9 ca tử vong và 16 trường hợp nghi mắc trong giai đoạn đầu của đợt dịch, khiến nhà chức trách triển khai các biện pháp kiểm soát và giám sát dịch tễ.
Ebola và Marburg lây truyền qua đường nào?
Vật chủ tự nhiên của virus Marburg được xác định là dơi ăn quả châu Phi.
Đối với Ebola, dơi cũng được xem là nguồn chứa virus tiềm tàng, dù chu trình lưu hành tự nhiên của virus còn nhiều điểm cần tiếp tục nghiên cứu.
Con người có thể nhiễm virus khi tiếp xúc với động vật hoang dã nhiễm bệnh hoặc đã chết, đặc biệt khi xử lý máu, mô và các dịch cơ thể của động vật. Việc săn bắt, giết mổ hoặc ăn thịt động vật hoang dã không được chế biến an toàn có thể làm tăng nguy cơ phơi nhiễm.
Sau khi virus xâm nhập vào người, bệnh có thể lây từ người sang người qua tiếp xúc trực tiếp với máu và các dịch cơ thể của người đang mắc bệnh, chẳng hạn như chất nôn, phân, nước tiểu và dịch tiết. Các vật dụng bị nhiễm dịch cơ thể, như kim tiêm hoặc đồ dùng chăm sóc người bệnh, cũng có thể trở thành nguồn lây nếu không được xử lý đúng cách. Ebola và Marburg không lây truyền qua đường hô hấp như cúm hoặc COVID-19.
Nguy cơ lây nhiễm đặc biệt cao khi chăm sóc người bệnh mà không có phương tiện bảo hộ phù hợp hoặc tiếp xúc trực tiếp với thi thể trong quá trình mai táng. Đây là một trong những yếu tố khiến dịch bệnh có thể lan rộng trong gia đình và cộng đồng.
Một vấn đề cần lưu ý là virus Ebola và Marburg có thể tồn tại trong một số vị trí của cơ thể người sống sót sau khi khỏi bệnh, trong đó có tinh dịch. Vì vậy, virus có thể tiếp tục tồn tại sau giai đoạn bệnh cấp tính và nguy cơ lây truyền qua đường tình dục cần được đánh giá theo hướng dẫn y tế hiện hành. Người sống sót cần được tư vấn và theo dõi phù hợp, không nên tự suy luận khả năng lây nhiễm chỉ từ kết quả xét nghiệm thông thường.
Triệu chứng và thời gian ủ bệnh
Thời gian ủ bệnh của Ebola và Marburg thường từ 2 - 21 ngày. Sau thời gian này, người bệnh có thể khởi phát đột ngột với các triệu chứng:
- Sốt, đau đầu, mệt mỏi.
- Đau cơ, đau họng.
- Chán ăn, đau bụng.
- Buồn nôn, nôn và tiêu chảy.
Ở giai đoạn đầu, các biểu hiện này không đặc hiệu, dễ nhầm với sốt rét, thương hàn hoặc những bệnh nhiễm trùng khác. Một số trường hợp xuất hiện chấm xuất huyết, bầm tím, chảy máu chân răng hoặc chảy máu tại vị trí tiêm truyền. Tuy nhiên, không phải người mắc Ebola hoặc Marburg nào cũng có biểu hiện xuất huyết rõ rệt.
Trong trường hợp nặng, tình trạng mất dịch, tổn thương mạch máu và rối loạn đông máu có thể dẫn đến sốc, suy đa cơ quan và tử vong. Người sống sót cũng có thể gặp các di chứng kéo dài như đau khớp, mệt mỏi, rối loạn thị lực hoặc một số biến chứng ở mắt và hệ thần kinh.
Theo WHO, tỷ lệ tử vong trung bình của bệnh do virus Ebola trong các đợt dịch được ghi nhận vào khoảng 50% nhưng có thể dao động đáng kể.
Tỷ lệ tử vong do Marburg thay đổi tùy đợt dịch và điều kiện chăm sóc y tế, có thể dao động từ khoảng 24% đến gần 90%. Kết quả điều trị phụ thuộc vào chủng virus, mức độ bệnh, thời điểm được chăm sóc và khả năng tiếp cận dịch vụ y tế.
Vật chủ tự nhiên của virus Marburg được xác định là dơi ăn quả châu Phi.
Cách phòng ngừa Ebola và Marburg
Phòng bệnh tập trung vào hạn chế tiếp xúc với nguồn lây, phát hiện sớm ca nghi mắc và kiểm soát lây nhiễm trong cơ sở y tế cũng như cộng đồng. Theo đó cần lưu ý:
- Tránh tiếp xúc với dơi, động vật hoang dã bị bệnh hoặc đã chết; không tự xử lý xác động vật nghi nhiễm virus.
- Không săn bắt, giết mổ hoặc ăn thịt động vật hoang dã không rõ nguồn gốc, chưa được chế biến an toàn.
- Không tiếp xúc trực tiếp với máu, dịch cơ thể hoặc thi thể của người nghi mắc bệnh.
- Nhân viên y tế và người chăm sóc cần sử dụng phương tiện bảo hộ, tuân thủ quy trình kiểm soát nhiễm khuẩn và xử lý an toàn các vật dụng có nguy cơ nhiễm bẩn.
- Người sống sót sau khi mắc bệnh cần tuân thủ tư vấn y tế về theo dõi sức khỏe và phòng ngừa lây truyền qua đường tình dục.
- Nếu trở về từ khu vực đang có dịch và xuất hiện sốt hoặc triệu chứng bất thường trong thời gian theo dõi, người dân cần liên hệ cơ sở y tế, thông báo lịch trình và khả năng phơi nhiễm để được hướng dẫn. Không tự ý đến nơi đông người hoặc tiếp xúc gần với người khác khi chưa được tư vấn.
Ebola và Marburg là những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm nhưng không lây lan dễ dàng qua tiếp xúc thông thường. Giám sát dịch tễ, phát hiện sớm, kiểm soát lây nhiễm và chăm sóc y tế kịp thời là những biện pháp quan trọng giúp hạn chế số ca mắc và tử vong.
Mời độc giả xem thêm video:
WHO họp khẩn sau khi 9 người tử vong do virus Marburg.
