Dược liệu vốn được nhiều người tin dùng bởi có nguồn gốc từ thiên nhiên và gắn với kinh nghiệm chữa bệnh được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Tuy nhiên, không phải loại cây được gọi là thuốc nam, thuốc quý hay thảo dược đều bảo đảm chất lượng và an toàn. Những loài cây có hình dáng tương tự nhau, nguyên liệu không rõ nguồn gốc, dược liệu bị nấm mốc hoặc sản phẩm bị pha trộn trái phép có thể khiến người sử dụng đối mặt với những rủi ro khó lường.
Theo PGS.TS Nguyễn Duy Thuần, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Y Dược cổ truyền Tuệ Tĩnh - Học viện Y Dược học cổ truyền Việt Nam, muốn sử dụng dược liệu an toàn cần bắt đầu từ việc xác định chính xác loài cây, kiểm soát nguồn nguyên liệu và đánh giá chất lượng bằng các phương pháp khoa học. Kinh nghiệm dân gian có giá trị tham khảo, nhưng không thể thay thế việc kiểm chứng về thành phần, tác dụng và độ an toàn của dược liệu.
Nhầm lẫn dược liệu có thể bắt đầu từ hình dáng bên ngoài
Một trong những nguyên nhân khiến người dân sử dụng nhầm dược liệu là nhiều loài thực vật có đặc điểm hình thái tương đối giống nhau. Có những cây cùng họ, cùng chi hoặc chỉ khác nhau ở một số đặc điểm nhỏ nhưng thành phần hóa học và tác dụng sinh học lại không giống nhau. Nếu chỉ quan sát bằng mắt thường hoặc dựa vào tên gọi dân gian, người thu hái và người mua rất dễ nhầm lẫn.
Tình trạng này càng phức tạp khi tên gọi của một loại cây thuốc có thể thay đổi theo vùng miền. Cùng một tên dân gian đôi khi được dùng để chỉ những loài thực vật khác nhau; ngược lại, một loài cây có thể mang nhiều tên gọi tại các địa phương. Điều đó khiến việc nhận diện và trao đổi dược liệu thiếu thống nhất, nhất là khi nguyên liệu được thu hái từ nhiều nguồn.
PGS.TS Nguyễn Duy Thuần cho rằng, xác định chính xác tên khoa học của cây thuốc là yêu cầu nền tảng trong quá trình kiểm soát chất lượng. Việc định danh cần dựa trên các đặc điểm thực vật học, đối chiếu với tài liệu chuyên ngành và mẫu tiêu bản. Trong trường hợp các loài có hình thái gần giống nhau hoặc khó phân biệt, có thể sử dụng thêm phương pháp phân tích ADN để hỗ trợ xác định.
Đây không phải bước kiểm tra mang tính hình thức. Nếu ngay từ đầu đã xác định sai loài, những công đoạn tiếp theo như sơ chế, chiết xuất, kiểm nghiệm hay bào chế đều có thể dựa trên nguyên liệu không đúng. Khi đó, sản phẩm tạo ra có thể không chứa thành phần mong muốn, không đạt chất lượng hoặc tiềm ẩn nguy cơ gây hại.
Bên cạnh nhầm lẫn tự nhiên, thị trường cũng có nguy cơ xuất hiện tình trạng đánh tráo, làm sai lệch nguồn gốc hoặc thành phần nguyên liệu nhằm trục lợi. Những loại dược liệu quý, có giá trị kinh tế cao càng cần được kiểm soát chặt chẽ về nguồn gốc và chuỗi cung ứng. Nếu không có thông tin rõ ràng về loài cây, vùng trồng, nơi thu hái và cơ sở cung cấp, người mua rất khó xác định chất lượng thực sự của sản phẩm.
Dược liệu không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nhiều nguy cơ
Không chỉ nhầm loài hay bị đánh tráo, dược liệu còn có thể mất chất lượng trong quá trình nuôi trồng, thu hái, sơ chế và bảo quản. Nguyên liệu thu hái ở môi trường ô nhiễm, sử dụng thuốc bảo vệ thực vật không đúng quy định hoặc bảo quản trong điều kiện ẩm thấp có nguy cơ nhiễm các chất không mong muốn.
Dược liệu không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nhiều nguy cơ với sức khỏe.
Đáng chú ý, dược liệu bị ẩm mốc không đơn thuần chỉ thay đổi màu sắc hay mùi vị. Một số loại nấm có thể sinh độc tố, khiến nguyên liệu không còn bảo đảm an toàn. Ngoài ra, kim loại nặng, dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và vi sinh vật cũng là những yếu tố cần được kiểm soát thông qua các chỉ tiêu kiểm nghiệm phù hợp.
Một nguy cơ khác là tình trạng sản phẩm được quảng cáo có nguồn gốc hoàn toàn từ thảo dược nhưng có thể bị pha trộn hoạt chất tân dược. Người sử dụng nếu không biết thành phần thực tế có thể vô tình dùng các chất không được công bố, không kiểm soát được liều lượng hoặc phối hợp với thuốc đang điều trị, dẫn đến những phản ứng bất lợi.
Theo PGS.TS Nguyễn Duy Thuần, cần đánh giá dược liệu trên cơ sở khoa học, không thể mặc định rằng sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên thì đương nhiên an toàn. Cây thuốc cũng chứa những hợp chất có hoạt tính sinh học, có thể tạo ra tác dụng không mong muốn nếu sử dụng sai loài, sai bộ phận, không đúng liều lượng hoặc không phù hợp với tình trạng sức khỏe.
Đặc biệt, việc tự ý sử dụng dược liệu để thay thế điều trị đối với các bệnh lý nghiêm trọng có thể khiến người bệnh bỏ lỡ thời điểm can thiệp cần thiết. Với ung thư, đái tháo đường, viêm gan và nhiều bệnh mạn tính khác, người bệnh cần tuân thủ hướng dẫn chuyên môn, không nên vì tin vào quảng cáo về một loại cây thuốc hay bài thuốc truyền miệng mà tự ý ngừng thuốc.
Dược liệu cũng có thể tương tác với thuốc điều trị. Một số thành phần thực vật có khả năng ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa thuốc hoặc làm thay đổi tác dụng của thuốc khi dùng đồng thời. Vì vậy, người bệnh cần thông báo với bác sĩ về các loại thuốc nam, thuốc cổ truyền và sản phẩm thảo dược đang sử dụng, nhất là khi đang điều trị bệnh kéo dài hoặc sử dụng nhiều loại thuốc cùng lúc.
Kiểm soát từ định danh đến kiểm nghiệm chất lượng
Để hạn chế tình trạng nhầm lẫn và sử dụng phải dược liệu kém chất lượng, việc kiểm soát cần được thực hiện từ đầu vào, thay vì chỉ chờ đến khi sản phẩm hoàn thiện mới tiến hành kiểm tra.
Theo PGS.TS Nguyễn Duy Thuần, trước hết cần xác định chính xác loài dược liệu và bộ phận được sử dụng làm thuốc. Tiếp đó là kiểm soát điều kiện nuôi trồng, thu hái, sơ chế và bảo quản. Những công đoạn này cần có quy trình kỹ thuật rõ ràng, bảo đảm nguyên liệu không bị lẫn tạp chất, nhiễm bẩn hoặc biến đổi chất lượng.
Việc áp dụng thực hành tốt nuôi trồng và thu hái dược liệu (GACP) có ý nghĩa quan trọng trong xây dựng vùng nguyên liệu đạt chuẩn. Các yêu cầu về địa điểm trồng, giống cây, điều kiện đất và nước, sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, thời điểm thu hái và sơ chế cần được quản lý, ghi chép. Qua đó, nguồn nguyên liệu có thể được truy xuất và kiểm soát tốt hơn.
Sau khi thu hái, dược liệu cần được kiểm tra các chỉ tiêu chất lượng phù hợp với từng loại. Các nội dung có thể bao gồm đặc điểm cảm quan, định tính và định lượng thành phần hóa học, độ ẩm, tạp chất, giới hạn nhiễm vi sinh vật, kim loại nặng và dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. Đây là cơ sở để đánh giá nguyên liệu có đáp ứng yêu cầu trước khi đưa vào sản xuất hay không.
Một số hợp chất đặc trưng trong cây thuốc cũng được sử dụng làm căn cứ nghiên cứu và kiểm soát chất lượng. Chẳng hạn, curcuminoid trong nghệ, berberin trong vàng đắng, rutin trong hoa hòe hay majonoside-R2 trong sâm Ngọc Linh là những thành phần được quan tâm. Việc xác định hàm lượng các chất chỉ thị phù hợp giúp đánh giá tính ổn định của nguyên liệu và hỗ trợ tiêu chuẩn hóa sản phẩm.
Tuy nhiên, cần phân biệt giữa việc xác định thành phần hóa học với chứng minh hiệu quả điều trị. Một dược liệu có chứa hợp chất được quan tâm không đồng nghĩa với việc sản phẩm từ dược liệu đó đã được chứng minh có thể chữa khỏi một bệnh cụ thể. Muốn phát triển thành thuốc, nguyên liệu và sản phẩm cần trải qua các nghiên cứu về hoạt tính, độc tính, độ an toàn và hiệu quả theo yêu cầu chuyên môn, pháp lý tương ứng.
PGS.TS Nguyễn Duy Thuần cho rằng, quá trình phát triển một sản phẩm từ cây thuốc phải đi qua nhiều bước, từ xác định nguyên liệu, nghiên cứu thành phần hóa học, lựa chọn phương pháp chiết xuất đến đánh giá tiền lâm sàng và thử nghiệm lâm sàng khi thuộc diện phải thực hiện. Đây là cơ sở để phân biệt một bài thuốc được lưu truyền trong dân gian với sản phẩm đã có đủ căn cứ khoa học và pháp lý để đưa vào sử dụng theo mục đích điều trị.
Người dân cần tỉnh táo khi lựa chọn và sử dụng dược liệu
Trong khi công tác kiểm soát chất lượng cần được thực hiện bởi cơ quan chuyên môn, cơ sở sản xuất và đơn vị kinh doanh, người dân cũng có vai trò quan trọng trong việc hạn chế nguy cơ mua phải dược liệu giả, nhầm lẫn hoặc không bảo đảm an toàn.
Trước hết, không nên lựa chọn dược liệu chỉ dựa vào hình dáng bên ngoài, tên gọi dân gian hoặc lời giới thiệu của người bán. Với những loại cây thuốc khó nhận diện, người dân không nên tự ý thu hái và sử dụng nếu không có kiến thức chuyên môn. Việc mua nguyên liệu từ cơ sở có thông tin rõ ràng, có nguồn gốc xuất xứ và thông tin về chất lượng sẽ giúp hạn chế rủi ro.
Người dân cần tỉnh táo khi lựa chọn và sử dụng dược liệu.
Người sử dụng cũng cần thận trọng với các sản phẩm quảng cáo có công dụng chữa được nhiều bệnh, cam kết khỏi bệnh nhanh hoặc khuyên người bệnh ngừng điều trị y tế. Những lời quảng cáo tuyệt đối về hiệu quả, đặc biệt đối với bệnh hiểm nghèo, cần được nhìn nhận một cách tỉnh táo. Không nên coi phản hồi cá nhân hay kinh nghiệm truyền miệng là bằng chứng đủ để khẳng định tác dụng của một loại dược liệu.
Đối với người đang điều trị bệnh, việc sử dụng thêm thuốc nam, thuốc cổ truyền hoặc thực phẩm có thành phần thảo dược cần được trao đổi với bác sĩ. Không tự ý tăng liều, phối hợp nhiều loại dược liệu hoặc thay thế thuốc điều trị đã được kê đơn.
Theo PGS.TS Nguyễn Duy Thuần, phát triển dược liệu cần dựa trên sự kết hợp giữa tri thức truyền thống và nghiên cứu khoa học. Kinh nghiệm của cộng đồng có thể gợi mở những hướng nghiên cứu giá trị, nhưng cần được kiểm chứng, đánh giá và chuẩn hóa trước khi phát triển thành sản phẩm phục vụ rộng rãi.
Việt Nam có nguồn tài nguyên dược liệu phong phú, với hàng nghìn loài cây và nấm được ghi nhận có công dụng làm thuốc. Tuy nhiên, tiềm năng ấy chỉ có thể phát huy khi nguồn nguyên liệu được nhận diện chính xác, khai thác có trách nhiệm và kiểm soát chất lượng xuyên suốt.
Với người dân, lựa chọn dược liệu an toàn không bắt đầu từ việc tìm mua loại cây được quảng cáo là quý hiếm hay có nhiều công dụng, mà từ việc tìm hiểu rõ nguồn gốc, chất lượng và cách sử dụng. Sự thận trọng ấy không chỉ giúp tránh nguy cơ nhầm lẫn, giả mạo mà còn góp phần bảo vệ sức khỏe trong quá trình sử dụng các sản phẩm từ dược liệu.