Lợi thế "vàng" của Việt Nam: Tài nguyên và tri thức bản địa
Chiều ngày 8/4, Viên Dược liệu tổ chức Hội thảo Khoa học Quốc tế V.IMPACT-2026 - Đổi mới sáng tạo trong phát triển bền vững thuốc từ dược liệu. Hội thảo được diễn ra trong 2 ngày 8-9/4 với sự tham dự của hàng trăm đại biểu, nhà khoa học, chuyên gia đến từ trong và ngoài nước.
Phát biểu chỉ đạo tại hội thảo, TS.BS Vũ Mạnh Hà, Uỷ viên Dự khuyết Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế cho biết, công tác nghiên cứu, bảo tồn, phát triển và ứng dụng dược liệu Việt Nam, không chỉ góp phần quan trọng cho sự nghiệp chăm sóc, bảo vệ và nâng cao sức khỏe nhân dân mà còn góp phần tạo sinh kế cho người dân, đặc biệt đối với người đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, vùng sâu, vùng xa.
TS.BS Vũ Mạnh Hà, Uỷ viên Dự khuyết Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế.
Hội thảo này là diễn đàn để các nhà khoa học trong nước và quốc tế giao lưu thảo luận, trao đổi học thuật, chia sẻ kinh nghiệm, thành tựu kết quả mới, ứng dụng khoa học công nghệ mới trong nghiên cứu phát triển nguồn tài nguyên dược liệu, nghiên cứu phát triển các loại thuốc mới, sản phẩm mới từ dươc liệu trong điều trị các bệnh mạn tính, chuyển hóa, tiểu đường, ung thư....
Đây là dịp để Việt Nam giới thiệu nguồn tài nguyên dược liệu phong phú, đặc hữu có giá trị cao về khoa học, y tế và kinh tế tới cộng đồng các nhà khoa học, chuyên gia quốc tế. Là nơi để các doanh nghiệp, nhà đầu tìm kiếm các ý tưởng sản phẩm mới từ thảo dược.
Thứ trưởng Vũ Mạnh Hà chỉ đạo Viện Dược liệu quán triệt sâu sắc các Nghị quyết, chỉ thị của Trung ương về y tế, khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo nhằm tạo nền tảng chính sách thúc đẩy phát triển dược liệu. Trên cơ sở đó, định hướng hoạt động nghiên cứu gắn với yêu cầu thực tiễn, bảo vệ và nâng cao sức khỏe nhân dân.
Chuyển mạnh sang nghiên cứu theo chuỗi giá trị dược liệu, từ giống, nuôi trồng, chế biến đến phát triển thuốc và thương mại hóa, ưu tiên các sản phẩm có tiềm năng trở thành sản phẩm quốc gia, phục vụ điều trị bệnh không lây nhiễm. Đồng thời, phát huy vai trò tư vấn trong xây dựng tiêu chuẩn, quy chuẩn, hoàn thiện thể chế. Tập trung đầu tư cơ sở nghiên cứu, hình thành trung tâm chuyên sâu đạt chuẩn quốc tế. Đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu lớn. Chú trọng phát triển, đào tạo và giữ chân đội ngũ khoa học chất lượng cao.
TS.DS Trần Minh Ngọc, Bí thư Đảng ủy, Viện trưởng Viện Dược liệu.
TS.DS Trần Minh Ngọc, Bí thư Đảng ủy, Viện trưởng Viện Dược liệu cho biết, trong 5 năm qua, mỗi năm Viện Dược liệu triển khai khoảng 200 nhiệm vụ khoa học – công nghệ ở các cấp, tập trung giải quyết các vấn đề thực tiễn. Ở cấp Nhà nước, Viện đã xây dựng cơ sở khoa học phát triển sâm Ngọc Linh và nhiều dược liệu quý; mở rộng vùng trồng gắn với bảo vệ rừng; nghiên cứu khai thác, sử dụng bền vững nguồn dược liệu phục vụ công nghiệp dược. Đồng thời, Viện đẩy mạnh nghiên cứu phát triển thuốc điều trị ung thư, loãng xương và nhiều bệnh khác từ dược liệu, tạo ra các sản phẩm hỗ trợ sức khỏe như bảo vệ gan, tăng miễn dịch, chống suy giảm trí nhớ, tiểu đường…
Viện cũng triển khai 20–25 dự án chuyển giao tiến bộ kỹ thuật cho địa phương, doanh nghiệp; xây dựng cơ sở dữ liệu, bộ dược liệu chuẩn và hệ thống bảo tồn hơn 1.500 nguồn gen cây thuốc. Nhiều kết quả nghiên cứu đã được ứng dụng vào thực tiễn, góp phần nâng cao giá trị dược liệu, bảo tồn tri thức bản địa và phục vụ hiệu quả công tác chăm sóc sức khỏe nhân dân.
Việt Nam đang sống trong kho tàng dược liệu vô giá nhưng chưa biết tận dụng
Tham luận tại hội thảo, ông Ngô Minh Hải, Chủ tịch Hội đồng Quản trị, Tập đoàn TH trình bày tham luận "Chuỗi giá trị dược liệu - Công nghệ sinh học vì sức khỏe cộng đồng, vì hạnh phúc đích thực trên nền tảng phát triền bền vững".
Ông Ngô Minh Hải, Chủ tịch Hội đồng Quản trị, Tập đoàn TH.
Nhà sáng lập Tập đoàn TH, AHLĐ Thái Hương luôn quan niệm, con người là chủ thể của xã hội, là nguồn lực quyết định sự phát triển đất nước. Sự phát triển thể lực, trí lực và tâm hồn của mỗi cá nhân là rất quan trọng. Một quốc gia chỉ vững mạnh khi con người được phát triển toàn diện cả thể lực và trí lực, trong đó yếu tố tiên quyết cho sự phát triển này là nguồn dinh dưỡng thiết yếu như thực phẩm, các sản phẩm từ sữa và thức uống có nguồn gốc tự nhiên và chế độ chăm sóc sức khỏe bền vững. Đầu tư vào phát triển thể lực và trí lực là phát triển nòi giống của dân tộc, là đầu tư vào phát triển bền vững mang tính chiến lược quốc gia.
Những dự án đầu tư của TH tập trung theo hướng ứng dụng công nghệ cao, khoa học công nghệ và khoa học quản trị đan xen vào nhau tạo ra những sản phẩm hàng hóa trong nông nghiệp với sản lượng và chất lượng theo chiều hướng phát triển bền vững và có lợi cho sức khỏe.
Tập đoàn TH hiện thực hóa sứ mệnh và tầm nhìn bằng một chiến lược bài bản rõ ràng: Trí tuệ Việt + tài nguyên thiên nhiên Việt + công nghệ đầu cuối thế giới.
Theo đó, Việt nam là nước nhiệt đới có nguồn tài nguyên động thực vật đa dạng, được xếp hạng thứ 14 trên thế giới về đa dạng sinh học, là 1 trong 3 quốc gia có đa dạng sinh học cao nhất tại Đông Nam Á, bên cạnh Indonesia và Myanmar.
Việt Nam có nguồn tài nguyên dược liệu phong phú, với hơn 5.000 loài cây thuốc. Trong đó, nhiều loài cây thuốc đặc hữu, có giá trị sử dụng và giá trị kinh tế cao gắn liền với chỉ dẫn địa lý Việt Nam, như: sâm Ngọc Linh, sâm thiết trúc, sâm puxailaileng, tam thất, gấc, nghệ, trà hoa vàng… Chúng ta cũng sở hữu kho tàng tri thức y học cổ truyền lâu đời. Hội tụ tinh hoa y học cổ truyền 4000 năm và nguồn tri thức bản địa phong phú với các danh y như Tuệ Tĩnh, Hải Thượng Lãn Ông...
Đáng tiếc là, người dân Việt Nam đang sống trong kho tàng vô giá dược liệu Việt nhưng lại không biết cách khai thác, giữ gìn, chế biến và đang phải hứng chịu những hậu quả nghiêm trọng.
Vẫn còn tình trạng khai thác triệt để cây thuốc quý để xuất khẩu với giá rẻ, rồi nhập khẩu dược liệu rác, rẻ tiền, đã bị chiết hết hoạt chất để sử dụng. Do hạn chế về nhận thức và tiềm lực nên nhiều người phá rừng làm nương rẫy, khai thác gỗ trái phép từ rừng. Rừng bị tàn phá, môi sinh, môi trường bị hủy hoại, đất không còn khả năng giữ nước gây hạn hán, lũ lụt hủy hoại đời sống con người.
Hệ quả là gánh nặng dinh dưỡng và bệnh không lây nhiễm. Việt Nam chịu các gánh nặng về dinh dưỡng: Suy dinh dưỡng ở trẻ em < 5 tuổi cao tại vùng nghèo, dân tộc thiểu số, khó khăn; Thiếu vi chất dinh dưỡng (thiếu máu, kẽm); Thừa cân, béo phì gia tăng ở trẻ em đặc biệt lứa tuổi 5 – 19 tuổi, các nguy cơ bệnh không lây nhiễm liên quan đến dinh dưỡng gia tăng, từ tuổi học đường. Gánh nặng của bệnh không lây nhiễm ở Việt Nam đang gia tăng. Ước tính năm 2019, cả nước có 556.000 ca tử vong, trong đó 81.4% là do các bệnh không lây nhiễm, chủ yếu là các bệnh tim mạch (39,5%), ung thư (15,9%), đái tháo đường (4,7%) và bệnh phổi mạn tính (6,2%) (theo báo cáo WHO, 2021).
Hướng đi mới: Chuỗi giá trị dược liệu gắn với công nghệ cao
Từ những thực tiễn trên, Tập đoàn TH Triển khai chuỗi giá trị dược liệu – Công nghệ sinh học đa ngành, theo hướng y tế dự phòng để nâng cao sức khỏe cộng đồng bằng những sản phẩm, bước 1 là thực phẩm, rồi đến dược phẩm, mỹ phẩm hoàn toàn từ thiên nhiên
Tập đoàn TH đã tiên phong làm kinh tế dưới tán rừng từ năm 2013 theo 2 phương pháp: Bảo tồn - thu hái thảo dược tự nhiên và trồng các loại thảo dược theo hướng hữu cơ dưới tán rừng đồng thời phát triển canh tác các loại cây ăn quả.
Các mô hình này đã được triển khai tại Yên Thành, Na Ngoi, Mường Lống (Nghệ An) và đang được mở rộng tại các tỉnh khu vực Tây Bắc và Tây Nguyên... cùng nhiều địa phương khác, người nông dân được đưa vào chuỗi khép kín, để họ có thể làm giàu trên mảnh đất quê hương mình.
TH áp dụng chiến lược phát triển bài bản với chìa khóa là hệ thống quản lý áp dụng công nghệ tiên tiến, chu trình sản xuất sản phẩm khép kín, nông nghiệp chính xác từ quá trình chọn lọc cây trồng, cải tạo đất, nghiên cứu nuôi dưỡng và bảo tồn cây trồng, thu hoạch, sơ chế, chiết xuất tinh chất/hoạt chất đến quá trình phân phối sản phẩm tới tay người tiêu dùng. Các công nghệ chiết xuất, bảo toàn hoạt chất, kiểm soát chất lượng giúp nâng dược liệu từ những bài thuốc dân gian thành những sản phẩm có cơ sở khoa học, đảm bảo tính ổn định và an toàn.
Việc xây dựng vùng dược liệu tại Yên Thành, Mường Lống và Na Ngoi (Nghệ An) không chỉ nhằm mục tiêu sản xuất, mà còn hướng tới bảo tồn nguồn gen quý, gìn giữ những loài cây bản địa có giá trị.
Tập đoàn TH Triển khai chuỗi giá trị dược liệu – Công nghệ sinh học đa ngành, theo hướng y tế dự phòng để nâng cao sức khỏe cộng đồng.
Thành quả là đã phát triển được một vùng dược liệu tại Nghệ An quy mô khoảng 350 ha, chuyên canh nhiều loại cây quý hiếm như tam thất, sâm Lai Châu, lan thạch hộc tía,… cùng vùng trồng gấc đạt chứng nhận hữu cơ của Hoa Kỳ và Châu Âu tại Yên Thành.
Tính đến cuối năm 2025, Tập đoàn TH đã bảo tồn được 75 loại cây dược liệu, trong đó có nhiều loài quý hiếm và có giá trị cao như tam thất, đương quy, ngũ gia bì, bảy lá một hoa (thất diệp nhất chi hoa), lan thạch hộc tía, sâm puxailaileng, sâm Lai Châu…
Mô hình chuỗi giá trị dược liệu – công nghệ sinh học của TH đang góp phần định hình lại cách tiếp cận đối với ngành dược liệu Việt Nam: từ khai thác sang nuôi trồng, từ manh mún sang chuỗi giá trị, từ giá trị thấp sang giá trị cao. Đây là những gợi mở quan trọng cho việc xây dựng chính sách và định hướng phát triển trong thời gian tới.
Tập đoàn TH đề xuất hoàn thiện cơ chế, chính sách phát triển dược liệu theo hướng công nghệ sinh học với quy mô lớn; Xây dựng và triển khai chiến lược phát triển vùng dược liệu quy mô lớn gắn với mô hình điểm tận dụng thành quả khoa học công nghệ, nông nghiệp chính xác, công nghệ sinh học dựa trên nền tảng phát triển bền vững; Đưa người nông dân trở thành mắt xích trong chuỗi giá trị dược liệu; Đẩy mạnh công tác truyền thông thúc đẩy y tế dự phòng trở thành ưu tiên hàng đầu, trong đó nhấn mạnh vai trò của dinh dưỡng và các sản phẩm từ dược liệu.
Với sự định hướng của Đảng, Nhà nước, cùng sự tham gia của doanh nghiệp và người dân, hoàn toàn có thể kỳ vọng vào một tương lai nơi dược liệu Việt không chỉ phục vụ tốt hơn cho sức khỏe trong nước mà còn vươn ra thế giới.
Đó không chỉ là mục tiêu phát triển kinh tế, mà còn là trách nhiệm chung – vì một Việt Nam khỏe mạnh, vì tầm vóc Việt trên nền tảng những giá trị bền vững mà thiên nhiên đã ban tặng.
