Việt Nam sở hữu nguồn tài nguyên cây thuốc phong phú, gắn liền với tri thức y học cổ truyền và kinh nghiệm chăm sóc sức khỏe của nhiều thế hệ. Tuy nhiên, tình trạng khai thác thiếu bền vững, suy giảm môi trường sống và những hạn chế trong nghiên cứu, phát triển nguồn gen đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về bảo tồn dược liệu bản địa. Để giữ gìn nguồn tài nguyên quý giá này, cần sự đầu tư đồng bộ của Nhà nước, sự tham gia của doanh nghiệp và cộng đồng, đồng thời gắn bảo tồn với phát triển các sản phẩm có giá trị kinh tế.
Kho tàng dược liệu quý đứng trước nhiều thách thức
Từ những bài thuốc dân gian được lưu truyền qua nhiều thế hệ đến các sản phẩm chăm sóc sức khỏe hiện đại, cây thuốc bản địa từ lâu đã giữ vai trò quan trọng trong đời sống người Việt. Không chỉ cung cấp nguồn nguyên liệu phục vụ y học cổ truyền, nhiều loài còn mang giá trị nghiên cứu khoa học, góp phần mở ra hướng phát triển các sản phẩm chăm sóc sức khỏe từ tài nguyên thiên nhiên.
Theo thông tin từ Bộ Y tế, Việt Nam ghi nhận hơn 5.000 loài cây dược liệu. Đây là nguồn tài nguyên có tiềm năng lớn đối với công tác chăm sóc sức khỏe nhân dân, nghiên cứu và phát triển ngành dược liệu trong nước. Tuy nhiên, tiềm năng phong phú không đồng nghĩa với khả năng khai thác lâu dài nếu thiếu các biện pháp bảo tồn phù hợp.
Thực tế, nguồn dược liệu tự nhiên có thể suy giảm khi việc thu hái diễn ra liên tục, không chú ý đến khả năng tái sinh của cây thuốc. Những loài bị khai thác quá mức, đặc biệt là các loài sinh trưởng chậm, có phạm vi phân bố hẹp hoặc phụ thuộc vào điều kiện sinh thái đặc thù, có nguy cơ suy giảm số lượng trong tự nhiên.
Bên cạnh đó, biến đổi môi trường sống, thu hẹp diện tích rừng và thay đổi phương thức sử dụng đất cũng có thể tác động đến nơi sinh trưởng của nhiều loài cây thuốc. Khi môi trường sống bị chia cắt hoặc biến đổi, khả năng phát triển và tái tạo quần thể tự nhiên của các loài này cũng bị ảnh hưởng.
Một thách thức khác nằm ở việc chuyển từ khai thác tự nhiên sang trồng trọt có kiểm soát. Dù hoạt động trồng cây dược liệu ngày càng được chú trọng, công tác nghiên cứu, chọn tạo giống và hoàn thiện quy trình canh tác đối với nhiều loài bản địa vẫn cần tiếp tục được đầu tư. Việc thiếu nguồn giống đạt chất lượng, quy trình kỹ thuật phù hợp hoặc thông tin đầy đủ về đặc điểm sinh trưởng có thể gây khó khăn cho việc mở rộng sản xuất ổn định.
Bảo tồn nguồn gen phải đi cùng nghiên cứu khoa học
Trước nguy cơ suy giảm tài nguyên dược liệu, bảo tồn nguồn gen được xem là một trong những nhiệm vụ nền tảng. Nguồn gen không chỉ là cơ sở để duy trì sự tồn tại của các loài cây thuốc, mà còn cung cấp nguyên liệu cho nghiên cứu, chọn tạo giống và phát triển các sản phẩm mới trong tương lai.
Dược liệu bản địa cần được bảo tồn và phát triển bền vững bằng những giải pháp khoa học, đồng bộ
PGS.TS Phạm Thanh Huyền, Giám đốc Trung tâm Tài nguyên Dược liệu, Viện Dược liệu (Bộ Y tế), cho rằng cần có sự đầu tư đồng bộ từ Nhà nước, đồng thời huy động sự tham gia của các tổ chức để vừa bảo tồn nguồn gen bản địa, vừa phát huy giá trị của nguồn tài nguyên này.
Theo chuyên gia, Nhà nước cần đầu tư đồng bộ cho các viện nghiên cứu nhằm bảo tồn và lưu giữ nguồn gen bản địa mang tính quốc gia. Đây là nền tảng quan trọng để duy trì nguồn tài nguyên dược liệu, tạo điều kiện cho các hoạt động nghiên cứu, đánh giá và phát triển giống trong dài hạn.
“Nhà nước cần đầu tư đồng bộ cho các viện nghiên cứu để bảo tồn và lưu giữ nguồn gen bản địa mang tính quốc gia”, PGS.TS Phạm Thanh Huyền nhấn mạnh.
Việc đầu tư này cần được nhìn nhận như một nhiệm vụ dài hạn, bởi bảo tồn dược liệu đòi hỏi kinh phí duy trì cơ sở vật chất, trang thiết bị, nhân lực chuyên môn và hoạt động nghiên cứu liên tục. Nếu thiếu nguồn lực ổn định, việc lưu giữ nguồn gen có thể gặp khó khăn trong khâu chăm sóc, đánh giá, bổ sung mẫu và cập nhật dữ liệu.
Cùng với đó, cần tăng cường kết nối giữa các viện nghiên cứu, trường đại học, cơ sở đào tạo và địa phương có nguồn tài nguyên dược liệu đặc trưng. Sự phối hợp này giúp chia sẻ kết quả nghiên cứu, nâng cao năng lực chuyên môn và hạn chế tình trạng các hoạt động bảo tồn triển khai rời rạc.
Đặc biệt, cơ sở dữ liệu về nguồn gen cần được xây dựng và cập nhật có hệ thống, bao gồm thông tin về đặc điểm loài, khu vực phân bố, điều kiện sinh trưởng, tình trạng bảo tồn và kết quả nghiên cứu. Đây sẽ là căn cứ quan trọng để xác định thứ tự ưu tiên bảo tồn, lựa chọn nguồn gen phục vụ phát triển giống và xây dựng kế hoạch khai thác hợp lý.
Phát triển chuỗi giá trị để bảo tồn có tính bền vững
Một trong những vấn đề đặt ra đối với công tác bảo tồn dược liệu là làm thế nào để duy trì nguồn tài nguyên trong dài hạn, đồng thời tạo động lực kinh tế cho những chủ thể trực tiếp tham gia.
Nếu chỉ tập trung bảo vệ cây thuốc mà chưa hình thành được cơ chế khai thác hợp lý, tạo sinh kế và đầu ra ổn định, việc duy trì hoạt động bảo tồn tại cộng đồng sẽ gặp nhiều khó khăn. Ngược lại, nếu chỉ chú trọng thương mại hóa mà thiếu kiểm soát, nhu cầu thị trường có thể tạo thêm áp lực lên các quần thể cây thuốc trong tự nhiên.
Theo PGS.TS Phạm Thanh Huyền, bên cạnh nguồn lực từ Nhà nước, cần huy động các tổ chức đầu tư phát triển nguồn gen theo chuỗi giá trị, qua đó tạo ra những sản phẩm có giá trị phục vụ nhu cầu xã hội và đóng góp cho phát triển kinh tế - xã hội.
“Đồng thời huy động các tổ chức đầu tư phát triển các nguồn gen theo chuỗi giá trị nhằm tạo ra các sản phẩm có giá trị phục vụ nhu cầu xã hội và góp phần phát triển kinh tế xã hội”, chuyên gia đề xuất.
Theo hướng tiếp cận này, bảo tồn và phát triển dược liệu cần được kết nối từ nghiên cứu nguồn gen, chọn giống, xây dựng vùng trồng, hướng dẫn kỹ thuật canh tác đến thu hái, sơ chế, chế biến và tiêu thụ sản phẩm. Mỗi khâu đều có vai trò riêng trong việc đảm bảo nguồn nguyên liệu ổn định, nâng cao giá trị kinh tế và giảm áp lực khai thác trực tiếp từ tự nhiên.
Đưa tri thức bảo tồn đến gần hơn với cộng đồng
Bên cạnh đầu tư nghiên cứu và phát triển sản xuất, nâng cao nhận thức cộng đồng là yếu tố không thể thiếu trong bảo tồn dược liệu bản địa. Bởi nhiều loài cây thuốc phân bố trong rừng, vùng núi và các khu vực gắn với đời sống của đồng bào dân tộc thiểu số, nơi người dân có kinh nghiệm lâu đời về nhận biết và sử dụng cây thuốc.
Tuy nhiên, tri thức truyền thống chỉ có thể tiếp tục được duy trì khi được ghi chép, truyền dạy và kết hợp với những hiểu biết khoa học phù hợp. Nếu thiếu hoạt động tư liệu hóa và đào tạo thế hệ kế tiếp, những kinh nghiệm về đặc điểm cây thuốc, mùa thu hái hay cách duy trì nguồn cây trong tự nhiên có thể dần mai một khi người nắm giữ tri thức không còn khả năng truyền lại.
PGS.TS Phạm Thanh Huyền cho rằng cần tăng cường đào tạo và truyền thông trong cộng đồng về bảo tồn, phát triển bền vững nguồn gen cây dược liệu bản địa. Đây là giải pháp giúp người dân hiểu rõ hơn giá trị của tài nguyên, đồng thời nâng cao trách nhiệm trong quá trình khai thác và sử dụng cây thuốc.
Công tác truyền thông cần được triển khai bằng những hình thức dễ tiếp cận, phù hợp với từng nhóm đối tượng. Với người dân tại vùng có dược liệu, nội dung tuyên truyền nên tập trung vào kỹ thuật thu hái hợp lý, bảo vệ cây mẹ, duy trì khả năng tái sinh và hạn chế khai thác những loài đang suy giảm. Với người trồng dược liệu, cần phổ biến kiến thức về lựa chọn giống, kỹ thuật canh tác và kiểm soát chất lượng nguyên liệu.
Trong khi đó, các chương trình đào tạo dành cho cán bộ chuyên môn, cơ sở nghiên cứu và đơn vị sản xuất cần chú trọng kiến thức về nhận diện loài, quản lý nguồn gen, bảo tồn tại chỗ và chuyển chỗ, cũng như các phương pháp phát triển dược liệu dựa trên cơ sở khoa học.
Về lâu dài, bảo tồn dược liệu bản địa cần trở thành nhiệm vụ có sự tham gia của nhiều bên, từ cơ quan quản lý, viện nghiên cứu, doanh nghiệp đến người dân và cộng đồng sử dụng sản phẩm. Mỗi chủ thể đều có vai trò trong việc duy trì nguồn gen, bảo vệ môi trường sống, phát triển sản xuất và gìn giữ tri thức truyền thống.