Khi cholesterol xấu tích tụ trong thành động mạch, quá trình hình thành mảng xơ vữa có thể khiến mạch máu bị hẹp hoặc tắc nghẽn, ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng cung cấp máu cho não.
1. Mỡ máu cao âm thầm làm tổn thương mạch máu
Rối loạn lipid máu, thường được gọi là mỡ máu cao, là tình trạng bất thường về nồng độ các thành phần lipid trong máu, phổ biến nhất là cholesterol toàn phần, cholesterol LDL (cholesterol xấu) và triglyceride tăng cao, hoặc cholesterol HDL (cholesterol tốt) giảm.
Đáng lo ngại, phần lớn người mắc rối loạn lipid máu không có biểu hiện đặc biệt trong giai đoạn đầu. Người bệnh vẫn có thể sinh hoạt, làm việc bình thường mà không nhận thấy những tổn thương đang âm thầm diễn ra trong hệ thống mạch máu.
Tuy nhiên, khi cholesterol LDL tăng cao kéo dài, các phân tử cholesterol có thể tích tụ trong thành động mạch, thúc đẩy quá trình hình thành mảng xơ vữa. Theo thời gian, những mảng này khiến lòng mạch bị thu hẹp, giảm khả năng lưu thông máu và làm tăng nguy cơ xảy ra các biến cố tim mạch, trong đó có đột quỵ thiếu máu não.
2. Vì sao mỡ máu cao làm tăng nguy cơ đột quỵ?
Có nhiều nguyên nhân đột quỵ do tình trạng mỡ máu cao trong đó chủ yếu là:
2.1 Hình thành và phát triển mảng xơ vữa động mạch
Cholesterol LDL tăng cao là một yếu tố quan trọng thúc đẩy quá trình xơ vữa động mạch. Khi LDL tích tụ trong thành mạch, phản ứng viêm có thể diễn ra, khiến các mảng xơ vữa dần hình thành và phát triển.
Những mảng xơ vữa này có thể xuất hiện tại nhiều vị trí trong hệ thống động mạch, đặc biệt là động mạch cảnh - mạch máu đưa máu lên não – và các động mạch lớn khác.
Khi mảng xơ vữa phát triển, lòng mạch bị thu hẹp, làm giảm lưu lượng máu đến các cơ quan. Nếu tổn thương xảy ra tại động mạch cung cấp máu cho não, nguy cơ thiếu máu não sẽ tăng lên.

Cục máu đông có thể gây tắc nghẽn ngay tại vị trí mảng xơ vữa. Ảnh: AI
2.2 Mảng xơ vữa nứt vỡ, hình thành cục máu đông
Không chỉ gây hẹp lòng mạch, mảng xơ vữa còn có thể trở nên mất ổn định và nứt vỡ. Khi bề mặt mảng xơ vữa bị tổn thương, cơ thể kích hoạt quá trình đông máu, dẫn đến hình thành cục máu đông.
Cục máu đông có thể gây tắc nghẽn ngay tại vị trí mảng xơ vữa hoặc di chuyển theo dòng máu đến các động mạch não, làm gián đoạn việc cung cấp oxy và dưỡng chất cho tế bào não.
Đây là một trong những cơ chế quan trọng gây đột quỵ thiếu máu não. Nếu dòng máu không được khôi phục kịp thời, tế bào não có thể bị tổn thương hoặc chết, dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng như liệt, rối loạn ngôn ngữ, suy giảm nhận thức, thậm chí tử vong.
2.3 Nguy cơ đột quỵ tăng khi có bệnh lý đi kèm
Mỡ máu cao thường không tồn tại đơn độc mà có thể đi kèm nhiều yếu tố nguy cơ khác như tăng huyết áp, đái tháo đường, béo phì, hút thuốc lá và ít vận động.
Tăng huyết áp làm tổn thương thành mạch, đái tháo đường thúc đẩy quá trình xơ vữa, trong khi hút thuốc lá làm gia tăng tình trạng viêm và tổn thương mạch máu. Khi các yếu tố này đồng thời xuất hiện, nguy cơ đột quỵ và các biến cố tim mạch có thể tăng đáng kể.
Do đó, việc đánh giá nguy cơ không chỉ dựa vào một chỉ số mỡ máu đơn lẻ mà cần xem xét tổng thể tình trạng sức khỏe, tuổi, bệnh nền và các yếu tố nguy cơ của từng người.
3. Chủ động kiểm soát mỡ máu để phòng ngừa đột quỵ
Kiểm soát rối loạn lipid máu là một trong những biện pháp quan trọng giúp phòng ngừa bệnh tim mạch và giảm nguy cơ đột quỵ.
Để bảo vệ sức khỏe mạch máu và não bộ, mỗi người cần thực hiện những biện pháp sau:
- Kiểm tra mỡ máu định kỳ: Đặc biệt ở người trung niên, người có tiền sử gia đình mắc bệnh tim mạch sớm, người thừa cân, béo phì, tăng huyết áp hoặc đái tháo đường.
- Điều chỉnh chế độ ăn uống: Hạn chế chất béo bão hòa, chất béo chuyển hóa, thực phẩm chiên rán, thịt chế biến sẵn và các thực phẩm chứa nhiều đường. Tăng cường rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, cá và thực phẩm giàu chất xơ.
- Duy trì hoạt động thể lực: Tập luyện thường xuyên với cường độ phù hợp, kết hợp vận động trong sinh hoạt hằng ngày, giúp cải thiện chuyển hóa lipid và kiểm soát cân nặng.
- Kiểm soát các bệnh lý đi kèm: Theo dõi huyết áp, đường huyết, duy trì cân nặng hợp lý và ngừng hút thuốc lá.
- Tuân thủ điều trị: Người được chẩn đoán rối loạn lipid máu cần sử dụng thuốc theo chỉ định của bác sĩ. Không tự ý ngừng thuốc hoặc thay đổi liều khi thấy chỉ số mỡ máu đã cải thiện.
Đặc biệt, khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ đột quỵ như méo miệng, yếu hoặc liệt một bên tay chân, nói khó, nói không rõ, nhìn mờ hoặc mất thăng bằng đột ngột, cần gọi cấp cứu 115 ngay lập tức. Không chờ triệu chứng tự hết hoặc tự điều trị tại nhà.
Tóm lại: Mỡ máu cao có thể không gây đau đớn hay biểu hiện rõ ràng, nhưng những tổn thương mạch máu do tình trạng này gây ra có thể để lại hậu quả nghiêm trọng. Chủ động kiểm tra, phát hiện sớm và kiểm soát mỡ máu chính là cách thiết thực để bảo vệ sức khỏe tim mạch, phòng ngừa đột quỵ và nâng cao chất lượng cuộc sống.
Theo Báo cáo Thực trạng và xu hướng nguyên nhân tử vong tại Việt Nam giai đoạn 2021-2025, do Cục Thống kê công bố hôm 12/11, đột quỵ là nguyên nhân tử vong đáng lo ngại nhất trong nhóm bệnh của hệ tuần hoàn. Trong 5 năm, số ca tử vong và tỷ trọng của nhóm bệnh này đều tăng rõ rệt, đặc biệt vào năm 2025.
Cụ thể, giai đoạn 2021-2025, Việt Nam ghi nhận 109.400 người tử vong do đột quỵ, chiếm 60% tổng số ca tử vong vì các bệnh hệ tuần hoàn. Số ca tử vong tăng từ 16.000 trường hợp năm 2021 lên 33.100 trường hợp năm 2025, tương đương gấp 2,07 lần sau 4 năm.
Đột quỵ cũng là nguyên nhân chính đưa tỷ trọng tử vong do bệnh tuần hoàn tăng lên. Chết do các bệnh của hệ tuần hoàn là những trường hợp chết do các bệnh lý của tim và hệ mạch máu, bao gồm: Đột quỵ, tâm phế mạn tính, nhồi máu cơ tim, suy tim, thiếu máu cơ tim cục bộ, tăng huyết áp biến chứng và các bệnh mạch máu não.
