Ngày 30/9/2009, tại Kỳ họp lần thứ 4 của Ủy ban liên chính phủ Công ướcUNESCO, Bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể, dân ca quan họ đã được công nhận là Di sản phi vật thể đại diện của nhân loại. Ý thức được vinh dự và trách nhiệm của mình, chính quyền và cộng đồng cư dân Bắc Ninh đã và đang thực hiện nhiều hoạt động thiết thực nhằm lưu truyền và phát huy tinh hoa văn hóa quan họ cho các thế hệ mai sau.
 Câu lạc bộ quan họ làng Trung Đồng. Ảnh: HM |
Tỉnh Bắc Ninh đang thực hiện dự án “Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể dân ca quan họ Bắc Ninh” có quy mô lớn nhất từ trước đến nay. Dự án nhằm bảo tồn và lưu truyền cho các thế hệ mai sau những tinh hoa văn hóa quan họ, những phong tục, lễ hội, tập quán riêng có của một miền quê trầm lắng nhiều tầng văn hóa.
Ngày 12/7/2011, Hội những người yêu dân ca quan họ Bắc Ninh đã chính thức được thành lập gồm hàng nghìn hội viên là người đang sống tại các làng xã trong tỉnh và nhiều người ở các tỉnh, thành phố khác.
Nằm trong chương trình bảo tồn dân ca quan họ Bắc Ninh, bắt đầu từ năm học 2011 – 2012, các trường THCS và THPT trong toàn tỉnh đã đưa nội dung hát quan họ vào chương trình dạy và học. Cùng với đội ngũ giáo viên bộ môn Nhạc đã được tập huấn về dân ca quan họ, các trường đã phối hợp với các thành viên Câu lạc bộ Quan họ Nhà thiếu nhi tỉnh, thành phố hoặc các câu lạc bộ quan họ ở các làng, xã, phường, thị trấn tổ chức truyền dạy quan họ cho học sinh. Ngoài ra, học sinh còn được tiếp cận dân ca quan họ lời mới với hình thức truyền dạy do các giáo viên, nghệ nhân dân ca quan họ thực hiện và thông qua các buổi sinh hoạt câu lạc bộ, trò chơi âm nhạc, sinh hoạt tổ.
Ðặc trưng của dân ca quan họ là phải gắn kết chặt chẽ với lễ hội, tín ngưỡng, phong tục, Sở VH-TT&DL Bắc Ninh đã phối hợp với huyện Tiên Du phục dựng lại Hội Lim - một lễ hội đặc trưng của vùng quan họ, khôi phục lại các canh hát đối đáp quan họ cổ không nhạc đệm trong không gian gia đình; cải tạo đồi Lim là không gian thực hành văn hóa quan họ và diễn xướng quan họ, khuyến khích phát huy tiềm năng sáng tạo của cộng đồng bằng cách tổ chức lại các cuộc thi ứng tác quan họ trong lễ hội như ngày xưa. Khôi phục hình thức hát thờ ở hội làng Viêm Xá (thành phố Bắc Ninh) để bảo tồn các giọng lề lối của dân ca quan họ, hỗ trợ cộng đồng phục hồi tập quán, tín ngưỡng và các lễ hội liên quan đến dân ca quan họ ở các làng quê, khôi phục việc thi hát lấy giải hằng năm của các làng quan họ…
Phân loại, hệ thống tư liệu lưu trữ, phục vụ cho việc tiếp cận của cộng đồng với các tư liệu về quan họ Bắc Ninh. Tổ chức các liên hoan (festival) quan họ theo địa bàn huyện, thành phố, thị xã. Phối hợp với Viện Văn hóa nghệ thuật Việt Nam, Học viện Âm nhạc quốc gia Việt Nam nghiên cứu, triển khai các chương trình truyền dạy, phục hồi kĩ thuật hát quan họ truyền thống, tìm các giải pháp để quan họ thích ứng với sự phát triển của các phương tiện âm thanh trong đời sống đương đại. Thành lập Khoa Dân ca quan họ trong Trường Cao đẳng Văn hóa nghệ thuật của tỉnh và xúc tiến thành lập Nhà hát dân ca quan họ Bắc Ninh, tiếp tục duy trì chuyên mục giới thiệu, quảng bá và truyền dạy quan họ trên Báo Bắc Ninh, Đài Phát thanh - Truyền hình Bắc Ninh và trên hệ thống đài phát thanh, truyền thanh huyện, thị xã, thành phố và cơ sở. Xây dựng một số trang web thành trung tâm lưu trữ hoặc thư viện điện tử về dân ca quan họ Bắc Ninh. Tiếp tục tuyên truyền, nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của di sản và trách nhiệm đối với di sản, thông qua việc xuất bản và cung cấp cho cộng đồng những sản phẩm văn hóa quan họ, dân ca quan họ dưới nhiều hình thức như xuất bản sách, sản xuất đĩa CD, VCD, DVD… Tạo điều kiện để cộng đồng trình diễn và giao lưu dân ca quan họ Bắc Ninh với các cộng đồng khác trong nước và ngoài nước. Phối hợp với hoạt động du lịch, gắn kết các tour du lịch với các làng quan họ gốc, khai thác và phát huy giá trị di sản quan họ một cách bền vững.
Bảo tồn và phát huy giá trị của dân ca quan họ Bắc Ninh là bảo tồn các yếu tố gốc như các bài ca quan họ cổ, các hình thức sinh hoạt quan họ, hình thức diễn xướng truyền thống, phong tục, tập quán... đồng thời cũng trân trọng các sáng tạo nghệ thuật mang âm hưởng của dân ca quan họ Bắc Ninh phù hợp với nhịp sống đương đại, được cộng đồng thừa nhận, tạo nên sức sống mới cho dân ca quan họ Bắc Ninh. Đó chính là sự cam kết của cộng đồng để chung tay bảo tồn và phát huy tinh hoa của Di sản văn hoá thế giới - dân ca quan họ Bắc Ninh.
Hồng Minh