Theo Quyết định số 3347/QĐ-BYT, ngày 29/10/2026 của Bộ Y tế hướng dẫn chuyên môn chuyên ngành Lão khoa tại các cơ sở khám bệnh, chữa bệnh, Sarcopenia là một hội chứng được đặc trưng bởi sự mất liên tục và không ngừng của khối lượng cơ và sức mạnh cơ ở người cao tuổi. Bệnh hoàn toàn có thể dự phòng và điều trị được qua chế độ tập luyện và dinh dưỡng.
Sarcopenia đặc trưng bởi sự mất liên tục, không ngừng của khối lượng cơ và sức mạnh cơ ở người cao tuổi (ảnh: AI).
Sarcopenia là một hội chứng được đặc trưng bởi sự mất liên tục và không ngừng của khối lượng cơ và sức mạnh cơ, với nguy cơ xuất hiện các biến cố bất lợi như suy giảm chức năng, giảm chất lượng cuộc sống và tử vong. Định nghĩa mới của sarcopenia dựa trên cả khối lượng cơ và sức mạnh cơ chứ không chỉ dựa trên khối lượng cơ như trước. Và cả hai yếu tố này đều được sử dụng để chẩn đoán bệnh sarcopenia, bởi thực tế khối lượng cơ và sức mạnh cơ không phải luôn luôn giảm tương đồng với nhau. Bệnh đã có mã bệnh trong danh mục Mã bệnh quốc tế ICD-10-CM (M62.84) từ tháng 9/2016 (www.prweb.com-prweb13376057).
Dự phòng và điều trị Sarcopenia ở người cao tuổi
Dự phòng đóng vai trò quyết định trong kiểm soát bệnh sarcopenia: trong các khuyến cáo hiện nay các biện pháp dự phòng không dùng thuốc (bao gồm chế độ dinh dưỡng hợp lý phối hợp với luyện tập) đã được nghiên cứu và đưa ra bằng chứng về giá trị trong lâm sàng. Các phương pháp điều trị dùng thuốc hiện nay đang trong giai đoạn nghiên cứu và chưa được khuyến cáo là bước đầu tiên trong dự phòng và điều trị bệnh. Với mục tiêu của các phương pháp dự phòng và điều trị: Giảm thiểu sự mất cơ; Bảo tồn sức mạnh cơ; Cải thiện tình trạng yếu cơ, giảm thực hiện động tác và các chức năng hoạt động hàng ngày.
1. Khuyến cáo điều trị và dự phòng sarcopenia
- Sarcopenia là bệnh có thể dự phòng, làm chậm tiến triển và điều trị được nếu được chẩn đoán ở giai đoạn sớm.
- Khuyến cáo quốc tế về điều trị sarcopenia đã được đưa ra năm 2018 (International Clinical Practice Guidlines for Sarcopenia - ICFSR). Nội dung của khuyến cáo này về vấn đề điều trị sarcopenia như sau:
- Hoạt động thể lực: ở người bệnh có sarcopenia, kê đơn hoạt động thể lực với bài tập trở kháng được hướng dẫn có thể có hiệu quả làm cải thiện khối lượng cơ, sức mạnh cơ và khả năng thực hiện động tác.
- Protein:
+ Khuyến cáo các bác sỹ lâm sàng xem xét bổ sung protein hoặc một chế độ ăn giàu protein cho người cao tuổi mắc sarcopenia.
+ Các nhà thực hành lâm sàng cần thảo luận với người bệnh về vai trò quan trọng của chế độ năng lượng và protein hợp lý.
+ Can thiệp chế độ ăn (protein) nên thực hiện đồng thời cùng với can thiệp bằng hoạt động thể lực.
- Vitamin D, hormon và can thiệp dùng thuốc:
+ Hiện tại, chưa có đủ bằng chứng lâm sàng khẳng định vai trò của vitamin D và hormon trong kiểm soát bệnh sarcopenia.
+ Các can thiệp dùng thuốc không được khuyến cáo là bước điều trị đầu tiên trong kiểm soát bệnh sarcopenia.
+ Can thiệp bằng chế độ ăn và tập luyện là hai biện pháp cho thấy có hiệu quả nhất hiện nay trong dự phòng và điều trị bệnh sarcopenia. Và hai biện pháp này có hiệu quả hỗ trợ và bổ sung cho nhau. Bổ sung protein và vitamin D, kết hợp với hoạt động thể lực là những yếu tố quan trọng nhất trong dự phòng sarcopenia hoặc khi yếu tố nguy cơ của bệnh được xác định. Có một số loại thuốc có hiệu quả dự phòng và chưa có nghiên cứu thử nghiệm nào cho thấy hiệu quả rõ rệt trong điều trị bệnh sarcopenia.
2. Hoạt động thể lực
- Bài tập hiếu khí aerobic: tập aerobic là hoạt động thể lực theo cách sử dụng oxy để đáp ứng nhu cầu năng lượng. Bài tập aerobic không chỉ tăng cường được sức mạnh và chức năng của cơ mà còn giúp tăng cường kích thích hoạt động thần kinh. Tập luyện aerobic thường xuyên có thể tăng được thể tích oxy lên 10 - 25%. Hội tim mạch Hoa Kỳ khuyến cáo nên duy trì tập 30 - 40 phút mỗi ngày, 5 ngày mỗi tuần hoặc 3 lần mỗi tuần với bài tập cường độ mạnh kéo dài 20 - 30 phút. Đối với người cao tuổi nên tập với bài có cường độ thấp hơn khoảng 30 phút mỗi lần, hai lần mỗi tuần và cường độ tăng dần trong 9 tuần. Tuy nhiên, người già yếu khó đạt được điều này. Hình thức tập thể dục cải tiến "cường độ thấp" là tập 30 phút, hai lần mỗi tuần.
- Bài tập tăng dần lực đối kháng: người cao tuổi được khuyến khích làm các bài tập để cơ bắp được tăng cường lực đối kháng, để giúp cơ bắp khỏe hơn. Các bài tập với lực đối kháng có ảnh hưởng đến tổng hợp protein, khối lượng cơ và sức mạnh, kể cả với người già yếu. Các bài tập linh hoạt dễ thực hiện với quả tạ, ghế tựa, máy tập. Các bài tập này được khuyến cáo nên thực hiện 2 lần mỗi tuần.
- Người cao tuổi có chế độ ít vận động có nguy cơ cao mắc sarcopenia. Các nghiên cứu cho thấy sức mạnh cơ và khả năng thực hiện động tác có thể cải thiện rõ rệt sau một thời gian tập luyện ngắn có chỉ dẫn. Điều này là do khả năng tổng hợp protein được cải thiện rõ rệt khi có tăng sự co cơ, kể cả ở người bệnh có hội chứng dễ bị tổn thương. Như vậy, bệnh sarcopenia (khối lượng và chức năng của cơ) ở người cao tuổi có khả năng cải thiện khi thực hiện các bài tập kháng trở và/ hoặc bài tập sức bền.
- Gia tăng các bài tập trở kháng kích thích sự tổng hợp protein tại cơ và cho thấy lợi ích làm cải thiện khối lượng cơ, sức mạnh cơ và thực hiện động tác ở người cao tuổi. Việc luyện tập ở người cao tuổi nhằm gia tăng khối lượng và sức mạnh cơ đồng thời cần làm gia tăng sức bền và các hoạt động chức năng ở người cao tuổi.
3. Chế độ dinh dưỡng
- Dinh dưỡng chất lượng tốt rất quan trọng trong việc quản lý và điều trị sarcopenia, có tác dụng bổ sung cùng với các phương pháp tập luyện thông qua nhiều con đường khác nhau. Một phân tích tổng hợp cho thấy việc tăng lượng protein hàng ngày giúp tăng khối lượng cơ xương, đặc biệt khi kết hợp với bài tập trở kháng tăng sức mạnh cơ; lượng protein tối ưu trong quá trình tập luyện trở kháng là 1,2–1,59 g/kg trọng lượng cơ thể/ngày đối với người lớn ≥ 65 tuổi và ≥1,6 g/kg trọng lượng cơ thể/ngày đối với người < 65 tuổi. Trong một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên (RCT), chế độ ăn giàu protein (25% lượng calo hàng ngày) đã cải thiện khoảng cách đi bộ và giảm mô mỡ trong cơ (intramuscular adipose tissue - IMAT). Một RCT khác cho thấy việc bổ sung hàng ngày súp chay giàu protein đã cải thiện cả hiệu suất thể chất và tình trạng chức năng ở những người ≥ 65 tuổi có nguy cơ suy dinh dưỡng, mặc dù không có tác động đáng kể đến thành phần cơ thể so với chế độ ăn bình thường. Các nghiên cứu về axit amin chuỗi nhánh cũng đã cho thấy những kết quả đầy hứa hẹn; một phân tích tổng hợp của 35 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên (RCT) đã cho thấy những tác dụng tích cực đối với sức mạnh cơ, khối lượng cơ xương và khả năng hoạt động thể chất ở người cao tuổi. Trong một RCT kéo dài 12 tuần, việc bổ sung axit amin chuỗi nhánh kết hợp với luyện tập thể dục đã làm tăng đáng kể khối lượng cơ xương. Leucine hay L-Leucine - là một axit amin thiết yếu thuộc nhóm BCAA (axit amin chuỗi nhánh gồm Leucine, Isoleucine và Valine) do cơ thể người không thể tự tổng hợp được mà phải bổ sung từ chế độ ăn uống hoặc qua đường dược phẩm - đặc biệt có liên quan đến tỷ lệ tổng hợp protein cơ cao hơn.
- HMB (tên đầy đủ là beta-Hydroxy Methylbutyrate) là một chất chuyển hóa tự nhiên của leucine - một axit amin thiết yếu chuỗi nhánh (BCAA) mà cơ thể không tự tổng hợp được mà phải nạp từ thực phẩm) cũng cho thấy lợi ích ở những người bị sarcopenia, với những cải thiện đáng kể về khối lượng cơ xương và sức mạnh cơ tay, mặc dù không có lợi ích rõ ràng làm cải thiện khả năng thực hành động tác (đánh giá bằng tốc độ đi bộ). Trong một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng kéo dài 12 tuần ở Đài Loan, việc bổ sung HMB (3 g mỗi ngày) đã cải thiện khối lượng cơ, khả năng hoạt động thể chất và giảm lượng mỡ trong cơ ở những người lớn tuổi tiền hội chứng dễ bị tổn thương (frailty). Tuy nhiên, một đánh giá tổng hợp các nghiên cứu cho thấy việc bổ sung HMB, với bằng chứng nhỏ và không nhất quán về hiệu quả tăng khối lượng cơ và không có bằng chứng về việc cải thiện chức năng thể chất ở người lớn tuổi hoặc các nhóm đối tượng có bệnh lý mạn tính.
- Việc bổ sung dinh dưỡng cũng đã chứng minh tiềm năng hiệu quả. Tác dụng tích cực của việc bổ sung axit béo không bão hòa đa chuỗi dài omega-3 đối với khối lượng và sức mạnh cơ xương nói chung ở người lớn tuổi đã được chứng minh, với liều lượng >2,5 g mỗi ngày mang lại sự cải thiện lớn nhất về sức mạnh cơ tay và chức năng thể chất của chi dưới. Việc bổ sung men vi sinh cũng cải thiện khối lượng cơ và sức mạnh cơ toàn thân.
- Những bằng chứng ngày càng tăng này ủng hộ việc thực hiện một phương pháp dinh dưỡng toàn diện trong quản lý chứng teo cơ, với sự nhấn mạnh đặc biệt vào việc bổ sung đủ protein và bổ sung chiến lược khi thích hợp, đặc biệt là kết hợp với các chương trình tập thể dục.
4. Bổ sung vitamin D
- Nồng độ vitamin D thấp có liên quan với giảm sức mạnh cơ. Các nghiên cứu cho thấy ở người cao tuổi, nồng độ vitamin D thấp có liên quan với sự tăng nguy cơ mắc bệnh Sarcopenia sau khi đã hiệu chỉnh với hoạt động thể lực, mùa, nồng độ creatinin, các bệnh mạn tính, hút thuốc lá và BMI. Các yếu tố như chế độ ăn không hợp lý, ít tiếp xúc với ánh sáng mặt trời và các bệnh mắc kèm như bệnh thận góp phần làm thiếu vitamin D. Nếu nồng độ vitamin thấp thì cần bổ sung với liều 700 đến 1000 UI/ngày. Với liều 800 UI/ngày cho thấy hiệu quả làm giảm nguy cơ ngã.
- Tuy nhiên, bằng chứng từ các nghiên cứu về vai trò của vitamin D ngăn ngừa sự tiến triển sarcopenia vẫn còn chưa rõ ràng. Mặc dù việc bổ sung vitamin D làm giảm điểm số SPPB (viết tắt của Short Physical Performance Battery - Bộ trắc nghiệm đánh giá hoạt động thể chất ngắn gọn - là một công cụ lâm sàng tiêu chuẩn dùng để đánh giá khách quan chức năng vận động của chi dưới, đặc biệt phổ biến ở người cao) ở người lớn tuổi sống trong cộng đồng, nhưng không có tác dụng có lợi đáng kể nào đối với sức mạnh cơ nói chung.
5. Một số phương pháp điều trị bằng thuốc khác
- Có nhiều nghiên cứu được thực hiện, nhưng chưa có loại thuốc nào được phê duyệt để điều trị sarcopnenia.
- Thuốc ức chế men chuyển (Angiotensin converting enzyme inhibitor – ACE, như losartan), statin, testtosteron, oestrogen và hormon tăng trưởng cho thấy có kết quả khả quan trong giai đoạn gần, tuy nhiên hiện tại rất khó để đưa ra khuyến cáo coi đó là một liệu pháp điều trị thường quy. Các nghiên cứu cho tới nay có cỡ mẫu nhỏ và kết quả chưa thống nhất, vì vậy cần có các nghiên cứu với quy mô lớn hơn.
- Thuốc tác động thụ thể androgen chọn lọc làm tăng khối lượng cơ xương ở phụ nữ mắc chứng sarcopenia, nhưng không cải thiện sức mạnh cơ hoặc khả năng hoạt động thể chất.
Quyết định số 3347/QĐ-BYT
